Effective knowledge valorisation should lead to economically, societally and environmentally relevant outcomes (Cain et al., 2018; van de Burgwal et al., 2019; De Silva & Vance, 2017). Consequently, knowledge valorisation assumes that the data, research results and solutions developed by research groups can be transformed into sustainable products, processes and services, as well as knowledge-based policies that deliver economic value and benefit society (European Commission, 2023; European Council, 2022).

To achieve this, however, it is necessary for universities and research units to open up and engage more actively with the business and social environment. Recent amendments to legal regulations have steered the activities of research units towards this broader mission of societal progress. This mission encompasses not only the application of research outputs but also the process of generating value from scientific knowledge throughout its lifecycle – starting from initial inquiry to its application in economic and social contexts. Countries like the Netherlands, Ireland, and Canada have adopted national policies and implemented programs aimed at fostering stronger engagement of scientists in valorisation processes (Cain et al., 2018; European Commission, 2020, Hladchenko, 2016).

Nevertheless, the success of knowledge valorisation depends on identifying and addressing the main barriers to collaboration between universities and their environment. While many existing studies focus on the barriers to knowledge transfer or commercialisation (e.g. Baycan and Stough, 2013; Beyer, 2022; Czemiel-Grzybowska and Brzeziński, 2015; D’Este et al., 2012; O’Reilly and Cunningham, 2017; van de Burgwal et al., 2019), rarely is there any discussion seeking to identify the key barriers specifically to the broader concept of knowledge valorisation. Unlike knowledge transfer or commercialisation, knowledge valorisation involves not only technological and economic, but also social and environmental impacts.

This article addresses this critical gap in understanding the barriers to knowledge valorisation. Its primary objective is to identify the key obstacles that hinder effective valorisation processes, drawing on the experiences of research institutions worldwide.

2. Theoretical bacground

Knowledge valorisation has been defined as “the process of creating social and economic value from knowledge by linking different areas and sectors and by transforming data, know-how and research results into sustainable products, services, solutions and knowledge-based policies that benefit society” (European Commission, 2020). On this view, the concept encompasses both technological and non-technological solutions that can benefit society; knowledge valorisation should involve different actors of the research and innovation ecosystem, including researchers, businesses, users, citizens and policy makers.

Knowledge valorisation is also understood as the creation of societal value from knowledge by translating research findings into innovative products, services, processes, and/or business activities (Benneworth & Jongbloed, 2010; Hladchenko, 2016). This process often involves knowledge-related collaborations between academic researchers and non-academic organizations (Perkmann et al., 2013), utilizing various informal and formal channels that reinforce each other (Jacobsson & Perez Vico, 2010). Moreover, knowledge valorisation extends beyond simply disseminating research results outside the academic community – it is also associated with the co-creation of knowledge by scientists and representatives from different organisations (Benneworth & Jongbloed, 2010).

It is important to distinguish knowledge valorisation from knowledge commercialisation. Knowledge commercialisation is the process of converting innovative ideas into economic profit streams, through activities related to making research results available to partners for a fee or transferring the results to such partners. In this context, it requires transfer and implementation, which together result in increased profits and added value (Salehi et al., 2022). In the case of knowledge valorisation, it is the social and/or environmental impact that is crucial.

The social impact strictly connected with knowledge valorisation is rarely the result of direct transfer of scientific results, and the success of university knowledge valorisation policies is, among other things, strongly dependent on the involvement of individual actors in knowledge valorisation processes (Derrick & Bryant, 2013).

In spite of widespread institutional policies that encourage engagement with the external public outside of academia, existing research identifies a number of barriers that inhibit efforts related to these processes. While much attention in the research literature has been given to barriers related to knowledge transfer and commercialisation, the field of knowledge valorisation suffers from a lack of comprehensive recognition of its specific challenges. In the context of knowledge transfer and commercialisation, the literature typically identifies two main categories of barriers influencing the adoption and success of related activities in scientific institutions: external barriers and internal barriers (Fig. 1).

External barriers include legal, economic, financial, relational and communication factors. Legal barriers, for instance, include issues surrounding intellectual property rights generated during R&D activity (Gilsing et al., 2011; D’Este & Perkmann, 2011; Czemiel-Grzybowska & Brzeziński, 2015). While disseminating knowledge through publications is essential for scientists, it may conflict with the need to maintain business confidentiality in enterprises.

Economic barriers, in turn, include the limited potential of enterprises, a lack of cooperation between business and universities, the high risks associated with investing in new technologies or restricted demand for new products (Garcia et al., 2019; Lopes & Lussuamo, 2021). Bruneel et al. (2010), Tartari et al. (2012) as well as O’Reilly and Cunningham (2017) have additionally identified financial barriers connected with low financial outlays invested in research and development, complicated mechanisms for achieving a high internal rate of return for investors, and the substantial costs required to implement large-scale projects.

One of the most frequently cited types of obstacles to commercialisation and knowledge transfer are relational barriers. They result from a lack of interest on the part of enterprises in acquiring technologies and practical solutions from the realm of academia, insufficiently developed intermediary infrastructure, and differing goals, interests, priorities, as well as cultural differences between the research and business sectors (Bjursell & Engstrom, 2019; De Wit-de Vries et al., 2019; O’Reilly & Cunningham, 2017). Relational challenges are often exacerbated by communication issues. Effective communication by knowledge valorisation units should facilitate to a two-way flow of information, ensuring that the capabilities of research units are presented in the context of the needs and expectations of businesses.

The other major category of barriers that influence knowledge commercialisation and directly relate to the functioning of scientific units consists of internal barriers, including formal, organisational, financial, information, competence-related, psychological and personal factors.

Among formal barriers, Bruneel et al. (2010) and Gilsing et al. (2011) identify the lack of internal legal regulations at universities, regulations hampering competitive activity on the part of universities, and the lack of long-term strategies and practical vision of commercialization in research units.

Organizational barriers, in turn, often stem from the organizational unpreparedness of research units to undertake activities in the area of commercialization and cooperation with partners, the lack of support units, the poor organization of technology transfer centres, a lack of close cooperation between universities, enterprises and local governments, an emphasis on teaching, excess responsibilities faced by academic researchers, bureaucracy and inflexibility in the university administrative system, and a lack of internal procedures related to knowledge commercialisation. Other organizational barriers include problems finding suitable partners, a lack of knowledge about companies seeking to acquire technology, or formal challenges related to publishing research results during the commercialisation process (D’Este & Perkmann, 2011; Epting et al., 2011; Namdarian & Naimi-Sadigh, 2018; O’Reilly & Cunningham, 2017).

Organisational barriers are often intertwined with information barriers, such as insufficient awareness of commercialization opportunities or the availability of funding (Ahmed et al., 2017). The absence of clear communication channels and guidance further limits researchers’ ability to navigate the commercialisation process effectively.

Internal financial barriers represent another critical challenge. These include a lack of initial capital within universities, especially for high-risk, early-stage projects, high investment costs, the limited profitability of some projects, and insufficient funding allocated to technology transfer at universities. Moreover, financial barriers are linked to high transactional costs of collaboration with industrial partners and a lack of financial incentives for scientists (Bruneel et al., 2010; Epting et al., 2011; Muscio et al., 2016; Tartari et al., 2012).
Competence, psychological and personal barriers are strictly connected with employees’ competences, attitudes and behaviours. The key competence-related barriers faced by researchers in the area of knowledge transfer processes are a lack of knowledge and skills in entrepreneurship, effective communication, and marketing the presentation of solutions, as well as insufficient awareness of the rules of intellectual property protection. The most important psychological barriers are poor self-esteem, a lack of motivation, negative attitude towards taking risks, negative reactions of the scientific community, a lack of support from the university authorities, the existing hierarchy of values and existing behavioural patterns. Some barriers are of a personal character and are the consequence of a lack of support from family, the researcher’s family situation, and excess responsibilities at both work and home (especially typical for female researchers) (Ahmed et al., 2017; D’Este & Perkmann, 2011; Perkmann et al., 2013; Rosa & Dawson, 2006).

D’Este et al. (2012), in a study concerning general barriers to innovative activities, additionally distinguish revealed barriers and deterring barriers to innovation. Revealed barriers are only perceived as barriers to innovation by organisations that already engage in innovative activities because they have experienced those barriers. In contrast, deterring barriers are mainly experienced by non-innovative organisations.

Building on this prior research on the barriers to knowledge commercialisation and transfer, the following research questions were formulated in the present study:

• What are the main barriers to knowledge valorisation?
• Are the barriers related to the valorisation of knowledge the same as those related to the commercialisation and transfer of knowledge?

3. Research methodology

The present study was exploratory in nature, aiming to investigate the barriers to knowledge valorisation. Given the research goals and the formulated questions, a qualitative, interpretive approach was adopted. The primary research methodology was based on a partially standardized, in-depth interview, a qualitative research technique, with an interview protocol as the research tool. The decision to use in-depth interviews was influenced by both their advantages and limitations. Above all, this method makes it possible to obtain detailed data on the barriers of knowledge valorisation, enabling respondents to freely answer the questions (Glinka & Czakon, 2021).

The research units that participated in the study were deliberately selected based on their demonstrated expertise and extensive experience in knowledge valorisation processes, as well as their standings in widely recognized and respected international and national rankings. Efforts were made to ensure that regional diversity was maintained, while also incorporating a wide variety of institutions differing in size, institutional status, and primary research areas to provide a comprehensive and balanced representation. Moreover, the inclusion of a university in the study was dependent on its explicit agreement to participate, which played a pivotal role in determining the final sample composition. Note that not all invited universities responded positively to the invitation, which further influenced the makeup of the research group.

Given these selection criteria (high standing in international and national rankings, demonstrated experience in knowledge valorisation and commercialisation, regional diversity of the universities, preserving a mix of university sizes, statuses, and research areas, consent to participate in the research), the following universities and institutions participated in the study:

• from Ireland: Dublin City University, Trinity College Dublin, Munster Technological University in Cork, University of Limerick;
• from the Netherlands: “Innovation Exchange Amsterdam” cooperating with Amsterdam UMC, Vrije Universiteit Amsterdam (VU), University of Amsterdam (UvA) and Amsterdam University of Applied Sciences (HvA);
• from Spain: University of Malaga, Loyola University;
• from Canada: University of Montréal, HEC Montréal, McGill University, Toronto Metropolitan University, York University – Toronto, Canada;
• from US: University of Chicago.

The study encompassed both current and past activities related to the valorisation of knowledge. The research itself was carried out from September 1 to December 15, 2023.

The respondents selected for the study were individuals directly responsible for overseeing and implementing knowledge valorisation activities within their respective research units. Their selection was deliberate, focusing on individuals with relevant expertise and authority in the field. All interviews were conducted in the respondents’ offices, creating a comfortable and familiar environment for the discussions. The interviews ranged in duration from one to three hours, with longer sessions occurring when multiple participants were involved. To ensure accuracy and reliability, all interviews were conducted in English, recorded with the respondents’ consent, and subsequently transcribed for analysis.

The respondents in the study were individuals responsible for knowledge valorisation activities at their respective research units. Their selection was deliberate. All interviews took place at the respondent’s office and lasted between one and three hours. Longer interviews took place when more than one person participated. The interviews were conducted in English. With the respondents’ consent, each interview was recorded and then transcribed.

The research material so obtained underwent rigorous qualitative analysis. Content analysis was used to interpret the respondents’ statements. The collected material was gathered, interpreted and conclusions were formulated, with individual findings supported by appropriate quotes from the interviews. Including quotations not only enhances the authenticity of the data but also provides insight into the respondents’ perspectives, ensuring that the findings are rooted in genuine and unaltered narratives.

4. Research results

The results indicate that barriers to knowledge valorisation stem from both external and internal factors. Among the most significant internal barriers identified by the participants were the lack of time and awareness of the need for commitment among researchers. Representatives from the University of Montreal pointed this out, stressing that: “It’s very important to make it clear at the beginning with the researcher to say it will [take time], you need to be at least, to spend some time on that. It’s not only one hour, you know, per month, which is not reasonable. So, if you want to have a real project in valorisation, you will need to invest time”. A similar opinion was expressed by respondents from McGill University, York University and Toronto Metropolitan University, who underlined the insufficient involvement of researchers, as well as by a representative of University of Malaga, who stated: “The researchers, well, they also have also a lot of things to attend to, because they have to get classes, they have to do research. They have to get the economic, administrative control of the projects… It’s difficult to convince the people inside the university”. A respondent from HEC Montreal similarly pointed out the lack of time of the researchers and the lack of understanding of the complexity of the valorisation process. He stressed that: “[For a] professor who works, I would say, not alone, but who is not part of a big team, with lots of resources, administrative resources to help them, it’s difficult for them to make time. So time, that would be the first [barrier]”. A similar opinion was expressed by the respondent from Loyola University in Spain who also highlighted the lack of competence in knowledge valorisation processes among scientists and who stated that: “Another thing is sometimes the lack of knowledge about them, about the possibilities of transfer and valorisation”.

Another barrier, as the York University respondent pointed out, is the lack of time and interest from PhD students and undergraduates who are part of research teams: “If you have a prof who is interested in [knowledge valorisation], but the student isn’t, there is disparity there, you find that, kind of, the team doesn’t work well when they don’t have the right personnel on board in the lab”.

Respondents from Munster Technological University in Cork saw a lack of leadership culture as the main barrier to valorising knowledge, as their academics promote a traditional approach, they just want to teach and do research. So there are no role models when it comes to encouraging them to get involved. A similar view was expressed by representatives from the University of Limerick, who indicated that they had great difficulty in attracting staff who were capable and willing to implement knowledge valorisation processes.

A respondent from the University of Chicago singled out, among the most important barriers, the lack of interest of some researchers in valorising knowledge: “We do have, you know, faculty who may just not be interested in … and they just want to, you know, publish. And they don’t, you know, come into our process.”

According to respondents from the Université de Montrèal, there is a financial barrier in case of early-stage projects. This respondent stated that: “We’re working on that, but at the really risky level, the really early stage, they [scientists] realise it’s not easy to get funding”. Similar opinions were expressed by respondents from McGill University and York University. They underlined that one of the most important barriers related to knowledge valorisation is the early stage of the technology and difficulty in obtaining funding for its development (especially when the technology is high risk and immature). A similar position was presented by a respondent from the University of Chicago: “We feel that we need to get, you know, more money, more dollars into our processes in order to help faculty do the early work … Sometimes faculty will need to do, you know, some prototyping, or they need to do more data analysis and collect more data, but they just don’t have the funding through their grants to be able to do it. And so we’re looking at getting dollars, you know, for them so that they can move their idea, you know, further along. So, that’s sort of an obstacle”.

The respondent from HEC Montreal pointed to the small amount of funding allocated to social innovation. As he highlighted: “In social innovation, not really a lot of grants for this, you know? Part of the problem is that I think it’s kind of new. It’s a new word, … it’s very hard for the government… to assess the impact.” The lack of resources for valorisation activities is the most important barrier according to a York University respondent: “There is a lot of funding at the university for doing research, but when it comes to [knowledge valorisation], there is not a lot of government sources”. Among the barriers related to the valorisation of knowledge, the IXA representative also pointed primarily to financial constraints.

Among the main barriers, the respondent from HEC Montreal also cited pressure to make quick decisions from partners and administrative barriers related to contract preparation or a lack of administrative staff. He said: “I try to communicate the best I can, but sometimes a partner doesn’t understand. They don’t understand why it takes me like three weeks to send a contract”. In the opinion of the York University respondent, this is a consequence of too few staff at the university dedicated to supporting the area of knowledge valorisation and, as the respondent pointed out, the business side requires a lot of time and commitment. In addition, there is a shortage of specialists at the university who are able to properly assess the valorisation potential in the different disciplines and who have the right network through which they are able to find a partner.

According to respondents from Trinity College, complicated legal procedures and administrative barriers are a big problem. As one respondent pointed out: “Whenever we collaborate with industry, we have to be very careful not to help the company directly, because that would be anti-competitive, and this is a major problem. Another is bureaucracy, administration and collecting physical evidence of confirmation. The university is a big organisation and the bureaucratic and decision-making system is growing. In addition, new regulations are emerging”. Respondents from the Université de Montrèal also underlined that the time-consuming nature of the process is a barrier for research units’ partners. A similar opinion was expressed by representatives of McGill University, who stated that: “The process is too complicated – very, very common. It’s too hard to do this”.

According to respondents from McGill University, another barrier for partners is the lack of regulation at the national level, resulting in a need to create personalised contracts. When this happens, partners are often overly demanding about clauses in contracts. One respondent noted: “We face a lot of objections on some of the licensing terms”

Canadian universities’ representatives also highlighted cultural issues and the lack of willingness on the part of both Canadian researchers and representatives of different organisations to take risks. In their view, there is still an insufficient culture and popularisation of knowledge valorisation at research units: “Because I think in order to perform as a professor, teaching, researching, the most important things, so I understand why it’s like, it’s more than enough for one person to deal with. I think, so I understand why valorisation is not as much part of the culture”.

Therefore, as Dublin City University representatives stressed, researchers first and foremost want to publish. Consequently they often prioritise this over valorisation projects: “And I suppose internally, the biggest problem is the perception among PIs, researchers that is either commercialise or publish. It’s one or the other. And just convincing them, you can actually do both. So, that’s almost, that’s probably the biggest reason they don’t come to us if they, even when they think they should. It’s because they think we will stop the publication because the researchers in the university are interested to publish. That’s a problem”.

Another barrier, in the opinion of a respondent from Toronto Metropolitan University, is communication and the language used by researchers. As this respondent pointed out: “Research is understood very differently by a company than what a researcher would say ‘this is research’. So, if you look at the definitions or if you would ask for definitions, it would probably differ quite substantially. So, getting people to understand takes some effort, takes some time.” Internal communication is a significant barrier also in the opinion of the York University respondent. The innovation office is not aware of many initiatives or partnerships taking place at the departmental or institute level. As a result, many networks are created and some opportunities remain untapped. In his opinion, there should be one central location, a base where all the information on the solutions implemented as part of the knowledge valorisation process is recorded.

A new barrier that has emerged in the context of knowledge valorisation is the problem of measuring its impact. Universities are able to measure economic impact using quantitative methods, whereas measuring social impact is much more difficult. Among the primary measures of knowledge valorisation, all universities use the classic quantitative measurement of impact – expressed through the number of patents, the number of licences, the number of invention/software disclosures, the number of agreements with business, the value of revenue, or the number of research collaboration agreements with non-commercial entities. However, all respondents confirmed that social impact measures are lacking. Respondents from University of Montreal stressed that they are still working on how to measure social impact, which they believe is very difficult. Respondents indicated that they are trying to do more by focusing on impact, such as the number of jobs created from start-ups. In the case of social impact, measurement in the view of one respondent: “is about telling a story, but it’s really just a qualitative description, not a quantitative one”.

When it came to measuring social impact, a respondent from HEC Montreal pointed to qualitative measurement as a solution: “contacting a few key partners, … and asking them how the innovations have changed them”. Also at Toronto Metropolitan University, one of the biggest barriers is considered to be the measurement of knowledge valorisation. The respondent declared that the university tries to find indicators at each stage: “I don’t know of a general metric that would cover all the social impact… So, there are lots of organisations that try to kind of integrate social impact metrics into more standard corporate economic accounting, but I’m not sure if anyone has actually found a way that the majority of organisations applies.”

5. Discussion

Among the primary internal barriers influencing knowledge valorisation, respondents especially highlighted internal social factors. This finding conforms with studies by Ahmed et al. (2017), d’Este and Perkmann (2011) and Perkmann et al. (2013), which emphasize competence, psychological and personal factors as key barriers to knowledge commercialisation and transfer. Like the observations made by the university representatives in the present study, those researchers noted that a lack of motivation and entrenched behavioural patterns can significantly hinder the processes of knowledge commercialisation and transfer. A shortage of time, mentioned by representatives of different universities in Canada and Spain, was also underlined by Rosa and Dawson (2006), especially in the case of women science entrepreneurs, who often face additional challenges in balancing work, home life, and networks.

Among personal factors, the lack of commitment among scientists emerged as a frequently cited barrier. These findings corroborate the conclusions of Czemiel-Grzybowska and Brzeziński (2015), who identified individual researcher characteristics as critical determinants of academic engagement.

The study also confirmed the negative impact of internal financial barriers, particularly stemming from the lack of initial capital at the university, especially in case of high-risk, early-stage projects. Similar challenges were indicated previously by Bruneel et al. (2010), Epting et al. (2011), Muscio et al. (2016), or Tartari et al. (2012) in the case of knowledge commercialisation.

Internal organisational barriers were mentioned less frequently by respondents, mainly in context of internal communication issues. Consequently, in this respect our findings did not align with those of d’Este and Perkmann (2011), Epting et al. (2011), Namdarian and Naimi-Sadigh (2018) or O’Reilly and Cunningham (2017), who reported a strong influence of internal organisational problems on knowledge commercialisation and transfer processes. According to O’Reilly and Cunningham, scientists often express frustration in their dealings with technology transfer offices. This sentiment was not confirmed by our results, likely due to the fact that our respondents were themselves often managers of such offices.

Our research results also did not confirm the presence of internal formal barriers identified previously by Bruneel et al. (2010) and Gilsing et al. (2011). This may indicate progress in the systematic development of structures and procedures responsible for knowledge transfer at universities, leading to the reduction of these barriers.

Among external barriers, previous research has highlighted financial, relational and communication factors. In this study, respondents confirmed some problems with the

legal regulations, for example agreements, and financial barriers connected with the insufficient funding for valorisation projects. This meshes well with the previous findings of Bruneel et al. (2010), Tartari et al. (2012) as well as O’Reilly and Cunningham (2017) in the area of knowledge transfer. Additionally, the lack of industry investment in basic research and the high costs associated with commercializing research findings were indicated as barriers to commercialisation activities also by Namdarian and Naimi-Sadigh (2018).

Our study likewise confirmed the presence of deterring barriers that are mainly experienced by researchers without experience, as d’Este et al. (2012) indicated in their study concerning general barriers to innovative activities.

A novel barrier identified in this study is relates to the qualitative measurement of the social impact of knowledge valorisation initiatives. Since knowledge valorisation encompasses numerous dimensions, an exclusive focus on quantitative economic and technological metrics overlooks other important impacts of research, such as the impact of knowledge on the general public and societal welfare. Furthermore, the lack of indicators for measuring social impact decreases the perceived value of knowledge valorisation, concentrating only on societal value. The absence of strategies to promote the society impact of knowledge on society – partially connected with the lack of tools to measure these factors – was indicated previously by van de Burgwal et al. (2019).

6. Conclusions

The present study sought to answer the challenging question of identifying the key barriers of knowledge valorisation, which relates to the use of scientific knowledge in practice – whether by creating a product, system or process, or developing a new policy. Knowledge valorisation is essential for driving innovation, which in turn fuels economic growth and prosperity. However, when formal, financial, organisational, relational or psychological barriers impede effective knowledge valorisation, it not only affects technological and economic development but also has broader societal implications.

Our findings indicate that internal barriers, especially those related to competence, psychological and personal factors, were most often identified by representatives of the studied universities. Financial barriers, both internal and external, also emerged as significant obstacles. Additionally, we identified a new important barrier: the lack of metrics to measure social impact.

These results contribute to a deeper understanding of the barriers to knowledge valorisation and allow for comparison with the barriers that have been identified for the commercialisation and valorisation of knowledge. In this regard, our results reveal that the most relevant barriers of knowledge valorisation include researchers’ lack of time, awareness and engagement, as well as the lack of financial support for projects aimed at valorising knowledge. A barrier that does not appear in the context of commercialisation and knowledge transfer, but is crucial when it comes to its valorisation, is the lack of metrics to measure social impact. This limitation complicates the assessment of ongoing and potential projects and reduces the chances of attracting interest and funding from external partners.

From a practical perspective, in terms of managerial implications, our results have implications for scientists, research managers and universities authorities. Understanding the main barriers may help scientists and research managers better prepare to face different challenges during the process of knowledge valorisation. Our results may also be useful for managers responsible for knowledge valorisation processes at universities, highlighting ways to overcome barriers and to enhance cooperation and impact creation among scientists and external partners. Moreover, university administrators and policymakers can benefit from these findings to develop solutions, adopt best practices, and establish clear guidelines.

From a social perspective, our results are relevant for policymakers at regional, national and European levels. Scientific units have to understand their role in shaping broader societal dynamics and ensure that their knowledge valorisation efforts contribute positively to social welfare and economic development. The results of the present study shed light on the challenges hindering effective knowledge valorisation by scientific units and indicate the main barriers that must be addressed. By emphasizing strategies that heavily favour technological advancements or highly specialized expertise, knowledge valorisation can drive not only on economic and technological development but also on the creation of value for society.

Finally, our study has a few limitations that open up further directions for future research. Firstly, the qualitative nature of our research and the relatively small sample size suggest the need for further studies with a larger, more representative sample. Secondly, this study focused on chosen countries, so an interesting avenue for further research could explore a comparative analysis of knowledge valorisation barriers across different countries.

References

Ahmed, U., Umrani, W. A., Pahi, M. H., & Shah, S. M. M. (2017). Engaging Ph.D. students: Investigating the role of supervisor support and psychological capital in a mediated model. Iranian Journal of Management Studies, 10(2), 283–306.

Baycan, T., Stough, R. R. (2013). Bridging Knowledge to Commercialization: The Good, the Bad, and the Challenging. The Annals of Regional Science, 50(2), 367–405.

Benneworth, P., Jongbloed, B.W. (2010). Who matters to universities? A stakeholder perspective on humanities, arts and social sciences valorization. Higher Education, 59(5), 567–588.

Beyer, K. (2022). Barriers to innovative activity of enterprises in the sustain development in times of crisis. Procedia Computer Science, 207, 3140–3148.

Bjursell, C., & Engstrom, A. (2019). A Lewinian approach to managing barriers to university–industry collaboration. Higher Education Policy, 32(1), 129–148.

Bruneel, J., D’Este, P., & Salter, A. (2010). Investigating the factors that diminish the barriers to university industry collaboration. Research Policy, 39(7), 858–868.

Cain, K., Shore, K., Weston, C. & Sanders, C. (2019). Knowledge Mobilization as a Tool of Institutional Governance: Exploring Academics’ Perceptions of “Going Public”. Canadian Journal of Higher Education, 48(2), 39–54

Czemiel-Grzybowska, W., Brzeziński, S. (2015). Selected barriers management of commercialization in the international university research. Polish Journal of Management Studies, 12, 59–68.

D’Este, P., Iammarino, S., Savona, M., & Von Tunzelmann, N. (2012). What Hampers Innovation? Revealed Barriers Versus Deterring Barriers. Research Policy, 41, 482–488.

D’Este, P., Perkmann, M. (2011). Why do academics engage with industry? The entrepreneurial university and individual motivations. The Journal of Technology Transfer, 36(3), 316–339.

De Silva, P. U. K., Vance, C. K. (2017). Assessing the societal impact of scientific research. In P. U. K. De Silva, C. K. Vance (Ed.), Scientific Scholarly Communication (117-132). Springer.

De Wit-de Vries, E., Dolfsma, W. A., van der Windt, H. J., & Gerkema, M. P. (2019). Knowledge transfer in university–industry research partnerships: A review. The Journal of Technology Transfer, 44(4), 1236–1255.

Derrick, G. E., Bryant, C. (2013). The Role of Research Incentives in Medical Research Organisations. R&D Management, 43(1), 75–86.

Epting, T., Gatling, K., & Zimmer, J. (2011). What are the most common obstacles to the successful commercialization of research? SML Perspectives, 1(2), 9–13.

European Council (2022). The Council Recommendation (EU) 2022/2415 of 2 December 2022 on the guiding principles for knowledge valorisation.

European Commission (2023). The Commission Recommendation (EU) 2023/499 of 1 March 2023 on a Code of Practice on the management of intellectual assets for knowledge valorisation in the European Research Area.

Garcia, R., Araujo, V., Mascarini, S., Santos, E. G., & Costa, A. R. (2019). How the benefits, results and barriers of collaboration affect university engagement with industry. Science and Public Policy, 46(3), 347–357.

Gilsing, V., Bekkers, R., Bodas-Freitas, I.-M., & van der Steen, M. (2011). Differences in technology transfer between science-based and development-based industries: Transfer mechanisms and barriers. Technovation, 31(12), 638–647.

Glinka, B., Czakon, W. (2021). Podstawy badań jakościowych [Fundametals of Qualitative Research]. PWE, Warszawa. [in Polish].

Grębosz-Krawczyk, M., Milczarek, S. (2020). Communication Between Scientific Units and Companies in the Context of Their Cooperation. In A. Zakrzewska-Bielawska & I. Staniec (ed.), Contemporary Challenges in Cooperation and Coopetition in the Age of Industry 4.0 (191–202), Springer.

Hladchenko, M. (2016). Knowledge valorisation: A route of knowledge that ends in surplus value (an example of the Netherlands). International Journal of Educational Management, 30(5), 668–678.

Jacobsson, S., Perez Vico, E. (2010). Towards a Systemic Framework for Capturing and Explaining the Effects of Academic R&D. Technology Analysis & Strategic Management, 22(7), 765–87.

Lopes, J., Lussuamo, J. (2021). Barriers to university-industry cooperation in a developing region. Journal of the Knowledge Economy, 12(3), 1019–1035.

Namdarian, L., Naimi-Sadigh, A. (2018). Towards an understanding of the commercialization drivers of research findings in Iran. African Journal of Science, Technology, Innovation and Development, 10(4), 389–399.

O’Reilly, P., Cunningham, J.A. (2017). Enablers and barriers to university technology transfer engagements with small- and medium-sized enterprises: perspectives of Principal Investigators. Small Enterprise Research, 24(3), 274–289.

Perkmann, M., Tartari, V., McKelvey, M., Autio, E., Broström, A., D’Este, P., Fini, R., Geuna, A., Grimaldi, R., Hughes, A., Kabel, S., Kitson, M., Llerena, P., Salter, A., & Sobrero, M. (2013). Academic Engagement and Commercialisation: A Review of the Literature on University–Industry Relations. Research Policy, 42(2), 423–442.

Rosa, P., Dawson, A. (2006). Gender and the Commercialization of University Science: Academic Founders of Spinout Companies. Entrepreneurship and Regional Development, 18(4), 341–66.

Salehi, F., Shapira, P., & Zolkiewski, J. (2022). Commercialization networks in emerging technologies: the case of UK nanotechnology small and midsize enterprises. The Journal of Technology Transfer, published 19.01.2022, 1–29.

Tartari, V., Salter, A., & D’Este, P. (2012). Crossing the Rubicon: Exploring the factors that shape academics’ perceptions of the barriers to working with industry. Cambridge Journal of Economics, 36(3), 655–677.

van de Burgwal, L. H. M., Dias, A., & Claassen, E. (2019a). Incentives for Knowledge Valorisation: A European Benchmark. The Journal of Technology Transfer, 44(1), 1–20.

Relacje na linii świat nauki — świat biznesu są kluczową determinantą innowacyjnych gospodarek XXI wieku. Niestety w Polsce, która plasuje się na 25 miejsce w grupie 28 państw UE pod względem innowacyjności (UE, 2017), wciąż istnieje wiele barier ograniczających lub wręcz blokujących wspólne przedsięwzięcia. Owe bariery są dobrze znane i zdefiniowane w polskiej i zagranicznej literaturze przedmiotu. Za jedną z najważniejszych naukowcy uznają komunikację obu środowisk (Feldy, 2014; Hakansson, 2014; Kleiber, 2004; Kuna-Marszałek i in., 2013; Marszałek, 2010; Mikosik, 2017; Różański, 2013; Sojkin, Michalak, 2017; Warsaw Enterprise Institute, 2016).

Zasadniczą rolę w stałym przezwyciężeniu barier, jak również w przyszłej współpracy odgrywa komunikacja marketingowa realizowana przez jednostki naukowe, które pozostają stroną inicjującą procesy komercjalizacji. Przedsiębiorstwa, które są odbiorcami komunikatu, oczekują zapewnienia o innowacyjności rozwiązań i ich gotowości technologicznej do wdrożenia. Podejście pragmatyczne do wyboru optymalnego dla jednostki naukowej modelu komunikacji marketingowej nakazuje zastosowanie co najmniej dwóch modeli w różnych fazach procesu komercjalizacji. Zakładając, iż model komunikacji masowej (w klasycznej formie) jest najmniej efektywny w kontaktach nauka–biznes, do rozważenia pozostaje zastosowanie modelu komunikacji interpersonalnej i modelu komunikacji w hipermedialnym środowisku internetowym.

Jednym z kluczowych czynników efektywnego komunikowania się jednostek naukowych i biznesu jest właśnie wykorzystanie możliwości oferowanych przez Internet.

Tradycyjne narzędzia komunikacji nabierają bowiem nowego kształtu w hipermedialnym środowisku komputerowym, które jest odpowiedzialne za „nową i dotychczas nieznaną jakość komunikacji marketingowej dotyczącą: gromadzenia, przechowywania, przetwarzania, prezentowania i transmisji informacji marketingowej pomiędzy nadawcą, a potencjalnym odbiorcą przekazu” (Wiktor, 2013).

Celem artykułu jest ocena stopnia wykorzystania przez jednostki naukowe strony internetowej w kontekście budowania relacji z otoczeniem biznesowym. Badania zrealizowano w okresie 09.2017–03.2018 r. z wykorzystaniem metody krytycznej analizy źródeł wtórnych w postaci stron internetowych wszystkich parametryzowanych jednostek naukowych zlokalizowanych w województwie łódzkim.

Znaczenie stron internetowych jednostek naukowych

Interaktywna strona internetowa jednostki naukowej jest fundamentalnym narzędziem do komunikacji we współczesnym świecie i kluczowym modułem zintegrowanej komunikacji marketingowej jednostek naukowych (Iłowiecka-Tańska, 2013; Radomski i in., 2009).

Badania nad zawartością stron internetowych wyższych uczelni i efektywnością komunikacji za ich pośrednictwem prowadzili na początku wieku w Stanach Zjednoczonych między innymi Kang i Norton (2006), którzy analizowali 129 stron internetowych najlepszych uczelni wyższych, Will i Callison (2006), którzy poddali analizie strony internetowe 3738 uczelni i college’ów, a także Gordon i Berhow (2009), którzy przeanalizowali 232 strony uniwersyteckie. Analizę stron internetowych 350 najlepszych polskich jednostek naukowych (w oparciu o wyniki parametryzacji z 2011 r.) przeprowadziła Osica (2012). Z kolei Feldy (2015) w 2015 przeanalizowała 605 stron WWW instytucji naukowych figurujących w systemie Polon. Zarówno wyniki polskich, jak i amerykańskich badań wykazują brak dostatecznego wykorzystania dwukierunkowości komunikacji jaką umożliwia Internet drugiej generacji. Dodatkowo, badania stron WWW polskich jednostek naukowych pokazały, iż największe braki warsztatowe mają w tym zakresie jednostki typowo badawcze, które nie są związane z kształceniem studentów (Iłowiecka-Tańska, 2013).

Strony internetowe jednostek naukowych są w warunkach współczesnego rynku wizytówką ich potencjalnych możliwości i podstawowym źródłem informacji dla przedsiębiorstw poszukujących partnera naukowego. Dzięki hipermedialnemu środowisku osoba zainteresowana może znaleźć jednostkę naukową i jej witrynę internetową, a następnie przeszukiwać jej zawartość pod kątem interesujących ją zagadnień. Wygląd strony internetowej (layout), a także czas i sposób nawigacji są kluczowe dla pierwszego wrażenia. Zamieszczenie informacji o aktualnie prowadzonych badaniach, poparte zaproszeniem do współpracy dla przedsiębiorców wpływa pozytywnie na obraz jednostki naukowej jako przyszłego partnera biznesowego. Z kolei wykaz projektów zrealizowanych dla sfery biznesu tworzy obraz jednostki aktywnej komercyjnie, do której zgłaszają się przedsiębiorcy i w której otrzymują rozwiązanie swoich problemów. Brak wersji obcojęzycznych czy opisu współpracy międzynarodowej może stać się powodem do powstania wizerunku jednostki o zasięgu lokalnym, która nie ma wsparcia ze strony zagranicznych partnerów.

Ujemnie na wizerunek jednostki wpływa również brak możliwości nawigacji za pomocą urządzeń mobilnych. Niedopuszczalny jest również stan, w którym witryna nie jest na bieżąco aktualizowana (Milczarek, Grębosz-Krawczyk, 2019).

Przekaz komunikacyjny polskich i zagranicznych jednostek naukowych nie pozostawia wątpliwości dla potencjalnych inwestorów, w której jednostce powinni szukać innowacyjnych, dających przewagę rynkową rozwiązań. Zachodnie, wyróżniające się jednostki naukowe do perfekcji opanowały komunikację prowadzoną za pośrednictwem witryn internetowych, która jest jedną z najtańszych form przekazu marketingowego, dodatkowo będąc pod pełną kontrolą jej właściciela. Przekaz skierowany do sfery biznesu jest analogiczny jak w przypadku przedsiębiorstw, a więc podkreśla wyjątkowość oferty i potencjalne zyski. Takiego obrazu trudno jest szukać wśród polskich jednostek naukowo-badawczych.

Strona internetowa jednostki naukowej jest odzwierciedleniem jej priorytetów, a te z kolei wynikają z jej zadań statutowych i algorytmu przyznawania środków finansowych. Skoro finansowanie (na niezawalającym zresztą poziomie) nie jest oparte o komercjalizację wiedzy, a dodatkowe przychody pochodzą z grantów unijnych, trudno czynić zarzut z eksponowania owych elementów w witrynach internetowych. Nie można więc w tym przypadku doszukiwać się jedynie niewiedzy i braku kompetencji po stronie samych jednostek naukowych, ale należy urynkowić system ich funkcjonowania. Wówczas, podobnie jak w przypadku naukowych instytucji zachodnich, znajdzie to w krótkim czasie odzwierciedlenie w layoutach ich stron internetowych.

Metodyka badań

W badaniu zastosowano metodę krytycznej analizy źródeł wtórnych w postaci stron internetowych jednostek naukowych. Analizie poddano strony główne wszystkich parametryzowanych jednostek naukowych zlokalizowanych w województwie łódzkim 1 . Wśród badanych jednostek znalazły się różne rodzaje instytucji naukowych (uczelnie publiczne, uczelnie niepubliczne, instytuty naukowe, jednostki PAN). Największą grupę (23% badanej populacji) stanowią jednostki naukowe funkcjonujące w ramach wyższych uczelni artystycznych w Łodzi. Kolejne miejsca zajmują jednostki naukowe Uniwersytetu Łódzkiego (21% badanej populacji) i Politechniki Łódzkiej (18% badanej populacji), instytuty naukowe (15% badanej populacji) oraz jednostki naukowe Uniwersytetu Medycznego (9%). Łącznie, jednostki naukowe kształcące studentów na różnych poziomach studiów stacjonarnych i niestacjonarnych stanowią 77% badanej populacji.

Ze względu na fakt posiadania wspólnych stron w przypadku wszystkich jednostek Akademii Muzycznej, Akademii Sztuk Pięknych, Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej oraz Społecznej Akademii Nauk, analizę witryny internetowej przeprowadzono w wymienionych przypadkach tylko raz, co skutkuje zmniejszeniem liczby stron poddanych ocenie do 45.

Do analizy przyjęto zestaw kryteriów (tabela 1) skonstruowany w oparciu o koncepcję 7C autorstwa Rayporta i Jaworskiego (2001), rozwiniętą przez Kotlera i Kellera (2015). Pomiar miał charakter ilościowo-jakościowy, a jego wyniki odzwierciedlają wykorzystanie możliwości komunikacji za pośrednictwem własnej witryny internetowej przez jednostki naukowe w kontekście współpracy z przedsiębiorstwami.

Dobór kryteriów przedstawionych w tabeli 1 uwzględnia wszystkie najważniejsze parametry, którymi powinna charakteryzować się strona domowa jednostki naukowej, aby stanowić sprawne narzędzie komunikacji w procesie porozumiewaniu się z przedsiębiorstwami.

Kryteria 1, 11 odpowiedzialne są za pierwsze wrażenie, które strona jednostki naukowej wywiera na odwiedzającym ją przedsiębiorcy. Ze względu na rolę, jaką odgrywa w obecnym świecie informacja, a także jej bardzo krótki cykl życia, eksponowanie w witrynie głównej aktualności sprzed ponad miesiąca (kryterium 11) nie wpływa korzystnie na opinię o jednostce wykreowaną w ciągu pierwszych 30 sekund nawigacji.

Kryteria 2, 3, 12 i 13 to kryteria informacyjno-kontaktowe, decydujące o łatwości znalezienia kontaktu z osobami odpowiedzialnymi za współpracę jednostki naukowej z biznesem. Wersje językowe (kryterium 13) umożliwiają nawigację po witrynie podmiotom z zagranicy, które chcą skorzystać z polskich rozwiązań. Ponadto pełne wersje językowe (przetłumaczone wszystkie zakładki strony) pełnią również funkcję PR, sugerując częste kontakty z podmiotami ze środowiska międzynarodowego. Ich brak natomiast ewidentnie sugeruje lokalny charakter działań prowadzonych przez jednostkę naukową.

Kryteria 4, 5 i 9 to kryteria produktowe, których zadaniem jest przedstawienie przedmiotu komercjalizacji w zrozumiałej i zachęcającej dla przedsiębiorcy formie. W tym kryterium najważniejszy jest język przekazu, który powinien podkreślać zalety rynkowe i konkurencyjne oferowanych przez jednostkę rozwiązań. W przypadku prowadzonych prac B+R (kryterium 9) przekaz powinien uwzględniać, oprócz wymiaru naukowego (uzupełnienie luki poznawczej), również aspekt rynkowy realizowanych badań.

Kryteria 6, 7, 8 i 10 to kryteria referencyjne, których zadaniem jest uwiarygodnienie potencjału badawczego jednostki naukowej i jej zdolności do współpracy z przedsiębiorstwami. Projekty międzynarodowe realizowane przez instytucję naukową z uznanymi w branży podmiotami zagranicznymi (instytuty, międzynarodowe korporacje) zdecydowanie podnoszą jej prestiż i stanowią doskonałe referencje w środowisku biznesowym.

Kryteria 14, 15 to kryteria-wymogi ery Web 2.0 i marketingu 2.0+.

Możliwość poprawnego odczytania strony internetowej, jak i swobodnej nawigacji z użyciem urządzeń mobilnych (smartfon, tablet) jest obecnie koniecznością (kryterium 15). Połączenie natomiast z profilem instytucjonalnym w mediach społecznościowych stwarza perspektywę dla odwiedzającego witrynę bezpośredniego odczytania opinii i komentarzy innych osób dotyczących jednostki, jak i prowadzonych przez nią prac B+R.

W badaniu przyjęto występowanie trzech możliwych stanów, dla każdego z kryteriów, którym przypisano punkty:

• kryterium całkowicie spełnione: 10 pkt,
• kryterium częściowo spełnione: 5 pkt,
• kryterium niespełnione: 0 pkt.

Kryteria spełnione częściowo, którym przyznano pośrednią ilość punktów, oznaczają stan, w którym opisana cecha witryny istnieje, ale stopień jej odziaływania na potencjalnego odbiorcę jest niewielki. Modelowym przykładem tego zjawiska są ważne z punktu widzenia otoczenia biznesowego informacje umieszczane na kolejnych podstronach, rzadko odwiedzanych przy pierwszym kontakcie. Podobny status punktowy nadano opisowi prac B+R, który często był ogólny, standardowy i niespersonalizowany. Dodatkowo, pośrednią ilość punktów przyznano w przypadkach niepełnych wersji językowych (tłumaczenie tylko jednej lub kilku wybranych zakładek), a także za wykaz osób odpowiedzialnych za komercjalizację opisany w niejednoznaczny i nieczytelny sposób (np. podanie kontaktu do kierownika pracowni, która pracuje nad nowym rozwiązaniem lub komórki promocji/marketingu). Przyznanie poszczególnym cechom punktacji pozwoliło rozszerzyć zakres interpretacji wyników badań o listę rankingową jednostek naukowych w kontekście prowadzenia komunikacji ze sferą biznesu przy wykorzystaniu witryny firmowej. Dodatkowo, punktacja w sposób bezpośredni zobrazowała jakość ekomunikacji prowadzonej przez jednostki naukowe z biznesem w regionie. Każda z jednostek mogła uzyskać maksymalnie 150 pkt. (15 kryteriów, waga 10), co oznaczałoby pełne wykorzystanie strony internetowej jako narzędzia komunikacji w hipermedialnym środowisku komputerowym. Poszczególne poziomy punktowe uzyskane przez jednostki naukowe, stanowiące procent wartości maksymalnej, można uznać zatem za stopień wykorzystania przez nie własnej strony internetowej jako narzędzia w kontaktach z przedsiębiorstwami.

Ocena wykorzystania witryny internetowej jako narzędzia komunikacji w kontekście relacji z otoczeniem biznesowym — wyniki badań

Analiza wyników badań pozwoliła na ocenę wykorzystania przez parametryzowane jednostki naukowe z województwa łódzkiego witryny internetowej jako narzędzia do dwukierunkowej wymiany informacji ze sferą biznesu. Wyniki badań jednocześnie potwierdziły tezy stawiane przez polskich i zagranicznych naukowców.

Zsumowanie punktów uzyskanych przez poszczególne jednostki naukowe i określenie, jaki stanowią procent wartości maksymalnej (150 pkt.) dało możliwość podziału badanej populacji na grupy jednostek wykorzystujące w zbliżonym stopniu stronę internetową jako narzędzie komunikacji z przedsiębiorstwami (tabela 2).

Ponad 1/3 populacji stanowią instytucje naukowe, które uzyskały poniżej połowy możliwych do osiągnięcia punktów. Tworzy to mało napawający optymizmem obraz w kontekście współpracy z przedsiębiorstwami i jednocześnie jest potwierdzeniem wyników wcześniejszych badań. Strona internetowa dla 58% badanej populacji (grupa IV i V) nie jest narzędziem komunikacji, za pośrednictwem którego potrafi budować relacje z biznesem. Przyczyny takiego stanu mogą być różne — od wspominanych reguł systemowych, w których funkcjonują jednostki, po brak przekonania, iż jest to efektywne narzędzie w kontaktach z przedsiębiorcami. Być może jego efektywność w kontaktach ze studentami, paradoksalnie, stanowi mentalną przeszkodę w używaniu własnej witryny przez jednostki naukowe do kontaktu z przedsiębiorcami. Tylko 2 jednostki z regionu łódzkiego (grupa I) uzyskały więcej niż 80% wszystkich punktów. Jedna z nich (CBI Pro–Akademia) jest prywatną, parametryzowana jednostką naukową, która nie prowadzi zajęć dydaktycznych dla studentów. Natomiast druga to Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny UŁ, czyli jednostka publiczna z kategorią naukową A, kształcąca studentów. W tych dwóch przypadkach mamy do czynienia z celowym i zaplanowanym działaniem wykorzystania własnej witryny w celu pozyskania otoczenia biznesowego do wspólnych przedsięwzięć. Fakt, który może napawać optymizmem, to liczebność grupy II (9 jednostek), w przypadku której niewielkie korekty witryny (10 dodatkowych pkt., czyli spełnienie jednego kryterium) będą skutkować wejściem do grona jednostek najlepiej wykorzystujących stronę internetowa do komunikacji z przedsiębiorstwami. Natomiast grupa III, w skład której wchodzi 8 jednostek, zdominowana jest przez wydziały PŁ i UŁ. W tym przypadku korekta powinna obejmować kilka kryteriów, aby strona mogła być wykorzystywana efektywnie do komunikacji z przedsiębiorstwami. Skorzystanie jednak przez te instytucje z dobrych praktyk bliźniaczych wydziałów, które lokują się w czołówce rankingu, z pewnością poprawiłoby sprawność komunikacji za pośrednictwem ich witryn domowych.

Analiza strukturalna grup jednostek (tabela 3) pokazuje, iż w grupach I i II, a więc zbiorowościach, które prowadzą własne strony internetowe w najbardziej przyjaznym klimacie dla przedsiębiorców, znalazła się połowa badanych instytutów badawczych (w tym jednostki PAN) i tylko 10% wydziałów PŁ, a więc organizacji, która posiada największy w regionie interdyscyplinarny zasób do współpracy z biznesem.

Warto również zwrócić uwagę, iż w wymienionych grupach nie ma przedstawiciela żadnej z jednostek artystycznych i medycznych, co może być pokłosiem tradycyjnego postrzegania otoczenia biznesowego przez te instytucje, jedynie jako sponsora lub mecenasa w określonych typach działań.

Poniżej przedstawiono szczegółową analizę wyników badań.

Wykorzystanie strony internetowej do prezentacji możliwości współpracy jednostki ze sferą biznesu

Jedynie 4 jednostki naukowe (9% badanej populacji) eksponują na stronie głównej możliwość współpracy z przedsiębiorstwami poprzez umieszczenie w jej centralnej części banneru lub rzucającej się w oczy zakładki-zaproszenia. Są to 3 instytuty i prywatna jednostka naukowa CBI Pro-Akademia, a więc instytucje nieorganizujące kształcenia studentów.

Pozostałe 91% badanych instytucji naukowych nie wysyła za pośrednictwem swoich stron domowych wyraźnego komunikatu do otoczenia biznesowego. W zdecydowanej większości przypadków jest to natomiast przekaz skierowany do potencjalnych i obecnych studentów, a także do pracowników naukowych. Banery w topowych miejscach witryn informują o rozpoczynającym się roku akademickim, otrzymanych grantach naukowych lub terminach konferencji. Ów fakt jednoznaczne potwierdza obecne priorytety jednostek naukowych, wynikające z ich zadań statutowych i algorytmu przyznawania środków finansowych.

Posiadanie zakładki dla przedsiębiorców

Zaledwie 1/3 badanych jednostek (36% badanej populacji) posiada wyodrębnioną zakładkę skierowaną do przedsiębiorstw. W 5 instytucjach (11% badanej populacji) informacje dla sfery biznesu są umieszczone na kolejnych podstronach lub występuje przekierowanie do komórki zajmującej się komercjalizacją wiedzy. Pozostałe 53% badanych jednostek nie uwzględnia w swojej witrynie głównej otoczenia biznesowego jako grupy odbiorców, do której adresowane są komunikaty.

Dane kontaktowe osób odpowiedzialnych za współpracę ze sferą biznesu

W 40% jednostek naukowych (18 instytucji) wymienione są z imienia i nazwiska osoby, do których przedsiębiorcy mogą kierować zapytania odnośnie do wspólnych projektów lub komercjalizacji wiedzy. W 22% jednostek naukowych (10 instytucji), pomimo braku jednoznacznego wskazania osoby odpowiedzialnej za kontakt z biznesem, metodą dedukcji można odnaleźć na podstronach dane kontaktowe pracowników, którzy z dużym prawdopodobieństwem podejmą temat. W pozostałych 38% brak jest jakiegokolwiek wskazania, kto może mieć w swoim zakresie obowiązków prowadzenie projektów komercyjnych. Oznacza to, iż miejscem, od którego przedsiębiorca powinien zacząć poszukiwania, pozostaje administracja instytucji naukowej.

Opisy prac (wiedzy) przeznaczonych do komercjalizacji

Jedynie 2 jednostki naukowe w sposób czytelny zawarły na stronie opis prac aktualnie przeznaczonych do komercjalizacji. Są to 2 instytuty branżowe, czyli 4% badanej populacji. W zdecydowanej większości (76% jednostek naukowych) podstrony zawierają opisy możliwości wykonania określonych badań lub zakres obszarowy prowadzenia prac B+R. Często również podstrony zawierają opisy zgłoszeń patentowych lub nagród zdobytych w krajowych i międzynarodowych konkursach. Jednak w sferze domysłu pozostaje ich praktyczne zastosowanie, bowiem opis nie uwzględnia kwestii komercjalizacji. W 20% badanej populacji nie występują jakiekolwiek opisy prac (wiedzy), które mogą być przedmiotem komercjalizacji.

Język użyty do opisu przedmiotu komercjalizacji i obszarów badawczych

Niewielki odsetek badanych instytucji (13% jednostek naukowych) przedstawia zalety rynkowe i finansowe wynikające z ewentualnego transferu rozwiązania do praktyki gospodarczej. W zdecydowanej większości jednostek (56% badanej populacji) język używany do opisu jest językiem naukowym i technicznym, w niewielkim tylko stopniu uwzględniającym aspekty konkurencyjności rynkowej. 31% instytucji naukowych nie zamieszcza na stronie opisów prowadzonych prac B+R lub język użyty do ich prezentacji nie przedstawia korzyści dla implementujących przedsiębiorstw.

Informacja o partnerach

Badane jednostki naukowe chętnie wskazują partnerów, z którymi prowadziły lub prowadzą wspólne przedsięwzięcia. Ponad 3/4 instytucji naukowych w regionie łódzkim na stronie głównej lub podstronach prezentuje listę przedsiębiorstw i innych organizacji, z którymi prowadziły wspólnie prace. W przypadku kolejnych 16% badanej populacji, informacje o partnerach można znaleźć w opisach realizowanych projektów i grantów naukowych. Tylko 4% instytucji nie powołuje się na stronie internetowej na instytucjonalnych kontrahentów z otoczenia zewnętrznego.

Charakterystyka kadry naukowej wraz z opisem specjalizacji poszczególnych naukowców

Kadra naukowa jest bardzo ważnym zasobem dla każdej badanej jednostki. Dlatego jest wyeksponowana na stronach internetowych w przeważającej liczbie instytucji (98% badanej populacji). 40% jednostek prezentuje szczegółową charakterystykę pracowników naukowych wraz z opisem ich kariery zawodowej i obszarów specjalizacji. Natomiast 58% podaje jedynie tytuły i zajmowane stanowisko, bez uszczegółowienia problematyki badawczej, którą zajmuje się dany pracownik. Dla szukających informacji przedsiębiorców podpowiedzią w tym przypadku może być zakres badawczy komórki organizacyjnej (zakład, katedra, dział), w której jest on zatrudniony. Tylko jedna instytucja naukowa (Muzeum Sztuki w Łodzi) nie zawarła w swojej witrynie opisu kadry naukowej.

Opisy zasobów (laboratoria, sprzęt, aparatura, itp.)

13 jednostek naukowych (29% badanej populacji) posiada pełen opis sprzętu i wyposażenia laboratoriów, którymi dysponuje, wraz z opisem możliwości wykonywania badań, pomiarów i analiz. W zdecydowanej większości są to instytuty i jednostki politechniczne. 56% jednostek naukowych na podstronach zamieszcza jedynie ogólne informacje o zasobach, które posiada, i perspektywie ich wykorzystania w praktyce gospodarczej. W przypadku 15% badanej zbiorowości brak jakichkolwiek danych o wyposażeniu, które może być pomocne w życiu gospodarczym przedsiębiorstw. Opisy zasobów, podobnie jak kadry naukowej, występują w ponad 85% badanych jednostek. Niestety w większości przypadków (ponad 50% badanej populacji) są one pobieżne i bardzo ogólne, co zdecydowanie utrudnia czytelną komunikację z przedsiębiorcami.

Opisy prowadzonych aktualnie badań i prac B+R

Prace nad nowymi rozwiązaniami, które są obecnie prowadzone w jednostkach naukowych to jednocześnie przyszła oferta komercjalizacyjna w kontekście współpracy z przedsiębiorstwami. Warto również zauważyć, iż opis prac B+R to bardzo mocny przekaz PR, który lokuje instytucję naukową w gronie innowatorów przemysłowych lub w gronie organizacji oderwanych od rzeczywistości gospodarczej w przypadku prowadzenia badań bez uzasadnienia rynkowego. W regionie łódzkim 51% badanej zbiorowości jednostek naukowych umieszcza na stronach internetowych dość szczegółowy i łatwy do znalezienia zakres prowadzonych aktualnie prac B+R. Są to głównie opisy grantów badawczych i projektów finansowanych ze środków UE. W przypadku 33% jednostek na podstronach zawarte są ogólne informacje o pracach badawczych, w których specjalizuje się dana instytucja lub jej komórka organizacyjna, jednak często pojawia się skomplikowana nawigacja na stronie, utrudniająca odnalezienie informacji o realizowanych badaniach.

Pozostałe 16% jednostek naukowych nie umieszcza na swoich stronach internetowych jakichkolwiek informacji o aktualnie prowadzonych pracach B+R.

Opis projektów międzynarodowych realizowanych przez jednostkę

Jednostki, które uczestniczą w realizacji międzynarodowych przedsięwzięć, umieszczają na swoich stronach internetowych informacje o tytułach projektów, termiach ich realizacji i zagranicznych partnerach 2 . W badanej populacji tego rodzaju opisy znalazły się na stronach 80% jednostek naukowych. Przy czym w 44% instytucji informacje były bardzo łatwe do znalezienia podczas nawigacji na stronie, a w 36% jednostek umieszczone na podstronach komórek organizacyjnych, co zdecydowanie utrudniało ich odnalezienie. 20% badanej zbiorowości nie umieszcza danych o projektach realizowanych we współpracy międzynarodowej.

Aktualizacja strony

Stronę aktualizuje 90% instytucji naukowych w regionie łódzkim.

W momencie prowadzenie badań tylko trzy jednostki naukowe posiadały na swoich stronach informacje starsze niż 1 miesiąc. Tak duży odsetek organizacji dbających o aktualizację własnej witryny jest odzwierciedleniem zrozumienia krótkiego cyklu życia informacji w erze Web 2.0. Ów stan jest również dowodem na funkcjonowanie w jednostkach naukowych komórek lub osób bezpośrednio odpowiedzialnych za komunikację z otoczeniem zewnętrznym, za pośrednictwem witryny internetowej.

Obcojęzyczna wersja strony internetowej

49% badanej zbiorowości jednostek naukowych posiada co najmniej jedną pełną obcojęzyczną wersję strony internetowej. Oznacza to, iż przetłumaczone są wszystkie zakładki i cała ich zawartość. W 36% instytucji przetłumaczone są jedynie witryny główne lub część zakładek i to w niepełnym zakresie (teksty obcojęzyczne są skróconą wersją polskich opisów). Językiem, w którym najczęściej występują tłumaczenia, jest angielski. Siedem jednostek naukowych (15% badanej populacji) posiada jedynie polską wersję strony internetowej.

Możliwość bezpośredniej komunikacji za pośrednictwem strony

Możliwość wysłania informacji (np. zapytania) za pomocą formularza kontaktowego umieszczonego na stronie jednostki naukowej zdecydowanie ułatwia komunikację i skraca czas przekazu. Przedsiębiorca nie jest zmuszony do przeszukiwania zasobów witryny w celu znalezienia interesujących go tematów lub osób odpowiedzialnych za prace B+R, ale wypełniając rubryki formularza, rozpoczyna proces komunikacji. Poprawnie sformułowany formularz kontaktowy jest podstawą do zrozumienia przedsiębiorcy i sformułowania oczekiwanej przez niego odpowiedzi. Niestety tylko 27% badanych jednostek naukowych oferuje ten kanał komunikacji. W zdecydowanej większości jednostek (73% instytucji naukowych) możliwy jest jedynie kontakt telefoniczny lub za pośrednictwem poczty elektronicznej.

Połączenie strony z profilem instytucjonalnym (fanpage) w mediach społecznościowych

Profil instytucjonalny w mediach społecznościowych daje możliwość pełnej i swobodnej komunikacji z otoczeniem zewnętrznym. Jest również miejscem, w którym kształtują się niezależne opinie o jednostce naukowej i prowadzonych przez nią badaniach. 31 spośród 45 badanych instytucji, czyli 69% populacji, posiada na stronie widżety, których kliknięcie powoduje przekierowanie do profilu w mediach społecznościowych. Najczęściej jest to Facebook i Twitter. W przypadku pozostałych 31% jednostek naukowych strona firmowa nie ma połączenia z profilem instytucjonalnym w żadnym z mediów społecznościowych. Taki stan może również oznaczać, iż jednostki te nie prowadzą własnego fanpage’a.

Responsywność strony internetowej

Responsywność stron internetowych jest niewątpliwym udogodnieniem przy nawigacji za pośrednictwem urządzeń mobilnych, takich jak tablety i smartfony. Ze względu na fakt, iż są one nieodłącznym wyposażeniem dzisiejszych przedsiębiorców, możliwość poprawnego odczytania na nich witryn instytucji naukowych niewątpliwie wpływa na jakość komunikacji. Niestety tylko 42% badanej populacji jednostek posiada strony wykonane w technologii RWD. W przypadku pozostałych 58% do poprawnego wyświetlenia niezbędny jest komputer.

Podsumowanie

Realizacja badań zawartości stron internetowych jednostek naukowych potwierdziła, że jednostki naukowe nie wykorzystują dostępnego spectrum narzędzi komunikacji marketingowej we współpracy z przedsiębiorstwami. Strona internetowa jako główny element komunikacji on-line jest niewątpliwie narzędziem, za pomocą którego w najprostszy i najtańszy sposób instytucje naukowe mogłyby prowadzić dwukierunkową wymianę informacji z przedsiębiorstwami. Wyniki badań dowiodły jednak, iż wykorzystanie przez jednostki naukowe całego wachlarza możliwości komunikacyjnych, jaki oferuje własna witryna internetowa, jest niepełne i bardzo często przypadkowe. Tak więc, jedno z najważniejszych narzędzi współczesnej komunikacji marketingowej nie przyczynia się aktywnie do nawiązywania i utrzymania relacji pomiędzy nauką a biznesem.

Witryny instytucji naukowych, które nie są odpowiedzialne za kształcenie studentów, a ich struktura organizacyjna nie jest nakierowana na ten rodzaj działalności, zawierają więcej informacji adresowanych do otoczenia biznesowego.

Analiza stron internetowych przyczyniła się także do stwierdzenia, że jednostki naukowe nie stosują języka korzyści rynkowych w opisie wiedzy będącej przedmiotem komercjalizacji, co potwierdza niski odsetek jednostek naukowych (13% badanej populacji) używających argumentów rynkowych w opisie przedmiotu komercjalizacji. Opisy wiedzy, która przeznaczona jest do komercjalizacji, bez względu na nośnik, na którym są zawarte (ulotki, broszury, prezentacje), powinny uwzględniać aspekty rynkowe jej zastosowania. Bez tego elementu są czytelne tylko dla niewielkiej grupy potencjalnych odbiorców, która potrafi dekodować język naukowy.

Ogólny obraz działań jednostek naukowych, który wyłania się z badań, nie jest pomyślny. Tylko w niewielkim stopniu mamy do czynienia z rynkową orientacją badanych podmiotów.

Zrealizowane studia i badania skłaniają do dalszych rozważań w obszarze internetowej komunikacji marketingowej nakierowanej na środowisko biznesowe. Szczególnie interesujące wydaje się porównanie wyników badań uzyskanych w regionie łódzkim z wynikami z pozostałych województw, z uwzględnieniem ich regionalnych specjalizacji.

Przypisy

1 Według bazy GUS (Urząd Statystyczny w Łodzi, 2017) w województwie łódzkim w roku 2017 funkcjonowało 281 jednostek aktywnych badawczo, w tym 157 w sektorze przedsiębiorstw. Spośród nich 56 jednostek naukowych zostało poddanych ocenie parametrycznej i otrzymało prawo do korzystania z finansowania ze środków MNiSW na lata 2013–2016. W wyniku oceny parametrycznej z 2017 r., liczba parametryzowanych jednostek naukowych w województwie łódzkim została zredukowana do 54 jednostek. Wszystkie jednostki poddane parametryzacji w ostatnich dwóch ocenach stały się przedmiotem badań.

2 W przypadku projektów finansowanych z funduszy UE tego rodzaju informacja jest wymogiem formalnym przy po podpisaniu umowy o dofinansowanie z IP.

Bibliografia

1. Feldy, M. (2014). Czynniki powodzenia w procesach komercjalizacji wiedzy — aspekt ko-
   munikacyjny i relacyjny. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 4(14), 4–26.
2. Feldy, M. (2015). Strona internetowa jako narzędzie komunikacji w instytucjach nauko-
   wych. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 4(18), 37–76.
3. Gordon, J., Berhow, S. (2009). University websites and dialogic features for building relationships with potential students. Public Relations Review, 5, 150–152.
4. Hakansson, H. (2014). Nauka, technologia i biznes — rynek czy interaktywna koordynacja. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 1(11), 3–19.
5. Iłowiecka-Tańska, I. (2013). Strona internetowa: którędy do badań? W: P. Żabicki, E. Giżycka (red.), Promosaurus. Poradnik promocji nauki, (59–65). Kraków: CITTRU UJ.
6. Kang, S., Norton, H. E. (2006). Colleges and universities’ use of the World Wide Web.
   A public relations tool for the digital age. Public Relations Review, 32, 426–428.
7. Kleiber, M. (2004). Społeczeństwo wiedzy w Polsce. W: E. Okoń-Horodyńska (red.). Rola polskiej nauki we wzroście innowacyjności gospodarki (37–45). Warszawa: PTE.
8. Kotler, P., Keller, K. L. (2015). Marketing. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
9. Kuna-Marszałek, A., Lisowska, R. i Marszałek, J. (2013). Ocena istniejącego systemu współpracy i wymiany informacji między sferą nauki i biznesu w regionie łódzkim na tle istniejących rozwiązań w Wielkiej Brytanii i innych krajach europejskich. W: J. Różański (red.), Współpraca nauki i biznesu jako czynnik wzmacniający innowacyjność regionu łódzkiego (105–140). Łódź: Wyd. Biblioteka.
10. Marszałek, A. (2010). Rola uczelni w regionie. Warszawa: Difin.
11. Mikosik, P. (2017). Czynniki warunkujące efektywną współpracę przedsiębiorstw z jednostkami naukowo-badawczymi. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 2(24), 59–80.
12. Milczarek, S., Grębosz-Krawczyk, M. (2019). Marketingowa komunikacja internetowa jednostek naukowych w kontekście współpracy z przedsiębiorstwami. Przedsiębiorczość i Zarządzanie, 20(6), 171–184.
13. Osica, N. (2012). Wirtualne biuro prasowe jako skuteczne narzędzie komunikacji naukowej. Prace Instytutu Lotnictwa, 4(225), 343–349.
14. Radomski, P., Moskała, P., Mikosz, P. M. (2009). Promocja nauki w jednostkach Badawczo-Rozwojowych na przykładzie Instytutu Zootechniki–Państwowego Instytutu Badawczego. Pamiętnik Puławski, 151, 597–607.
15. Rayport, J. F., Jaworski, B. J. (2001). E-commerce. New York: McGraw Hill.
16. Różański, J. (red.) (2013). Współpraca nauki i biznesu jako czynnik wzmacniający innowacyjność regionu łódzkiego. Łódź: Wyd. Biblioteka.
17. Sojkin, B., Michalak, S. (2016). Współpraca uczelni wyższej z praktyką gospodarczą. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 4(22), 67–90.
18. Urząd Statystyczny w Łodzi (2017). Rocznik Statystyczny Województwa Łódzkiego. Łódź: Urząd Statystyczny w Łodzi.
19. Unia Europejska (2017). Innowacje w UE: jest pewna poprawa, ale niezbędne bardziej równomierne postępy. Pozyskano z: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/ detail/pl/IP_17_1673 (09.06.2017).
20. Warsaw Enterprise Institute (2016). Przyszłość polskiej nauki, Potencjał i bariery współpracy biznesu z nauką. Pozyskano z: https://wei.org.pl/raport-wei-przyszlosc-polskiejnauki-potencjal-i-bariery-wspolpracy-biznesu-z-nauka/ (09.06.2017).
21. Will, E. M., Callison, C. (2006). Web presence of universities: Is higher education sending the right message online. Public Relations Review, 32, 180–183.
22. Wiktor, J. W. (2013). Komunikacja marketingowa. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN.

Współpraca jednostek naukowych i otoczenia biznesowego jest zjawiskiem bardzo pożądanym i koniecznym dla rozwoju gospodarki opartej na wiedzy. Jak podkreślają Sojkin i Michalak (2016), w dobie globalizacji, profesjonalizacji i internacjonalizacji gospodarki istnieje konieczność transformacji roli uczelni w kierunku podmiotu dynamicznie odziaływującego na procesy rynkowe i wytwórcze. Poza naturalnym przygotowaniem kadr dla gospodarki, rolą uczelni jest prowadzenie prac B+R wspólnie z przedsiębiorstwami lub na ich zlecenie. Praktycznie każda działalność naukowo-badawcza (z wyjątkiem badań podstawowych) jest zorientowana na zastosowania jej wyników w praktyce, co oznacza, iż powinna uwzględniać kontekst rynkowy i biznesowy. Poziom znajomości uwarunkowań zewnętrznych jest wprost proporcjonalny do stopnia zaawansowania prowadzonych prac B+R (Koszałka, 2016). W praktyce oznacza to, iż prowadzenie prac na coraz wyższym poziomie TRL 1 wymaga coraz szerszej wiedzy rynkowej i biznesowej, co jest jednoznacznie powiązane ze sposobem i stopniem zintegrowania komunikacji marketingowej. Wobec tego w ujęciu marketingowym, oferta jednostek naukowych przeznaczona dla przedsiębiorstw jest produktem, który podlega analogicznym prawom jak inne produkty na rynku B2B. Ze względu na regulacje dotyczące funkcjonowania instytucji nauki (system parametryzacji, kryteria oceny, czy system finansowania) oraz cel ich działalności, jednostek naukowych nie można traktować, w sposób bezpośredni, jako przedsiębiorstw komercyjnych.

W związku z powyższym aspekt komunikacji marketingowej odnosi się jedynie do działań związanych z procesem komercjalizacji wiedzy, a więc relacjami na linii nauka–biznes (Milczarek, 2017). Tu zaś przekaz marketingowy, podobnie jak w przedsiębiorstwach rynkowych, stanowi główną determinantę sukcesu w obszarze sprzedaży (w tym przypadku komercjalizacji wiedzy). Skala komercjalizacji wiedzy w jednostkach naukowych wpływa z kolei bezpośrednio na poziom innowacyjności regionu i kraju. Ów poziom jest tym wyższy, im bardziej wyniki prac rozwojowych i badań przemysłowych odpowiadają realnym potrzebom przedsiębiorców (Barszcz, 2016). Zgodnie z teorią potrójnej helisy zaproponowaną przez Leydesdorffa i Etzkowitza (2001), od naukowców w relacjach z przemysłem oczekuje się aktywności w obszarze opracowania innowacyjnych rozwiązań, których praktyczne zastosowanie przysporzy przewag konkurencyjnych.

Niestety w praktyce, jak wynika z przeprowadzonych badań (Warsaw Enterprise Institute, 2016; Komisja Europejska, 2007), główne bariery współpracy między przedsiębiorcami a przedstawicielami świata nauki są natury komunikacyjnej. Należą do nich:

• negatywny wizerunek nauki i naukowców, którzy w opinii przedsiębiorców nie rozumieją stawianych im pytań w kontekście celów biznesowych, a więc sukcesu rynkowego implementowanego rozwiązania,
• postrzeganie jako mało znaczących dla prowadzenia biznesu (generowania przychodów i zysku) działań wynikających ze współpracy z naukowcami,
• przekonanie przedsiębiorców o asymetrii transferu korzyści,
• negatywne doświadczenia biznesu w kontakcie z nauką.

Z czterech głównych barier opisanych w raporcie Warsaw Enterprise Institute (WEI, 2016), tylko jedna jest natury doświadczalnej, pozostałe wynikają z postrzegania, przekonania i negatywnego wizerunku, co jednoznacznie wskazuje na błędy w komunikacji marketingowej. Autorzy raportu w podsumowaniu badań stawiają tezę, iż niechęć polskich przedsiębiorców do podejmowania wspólnych działań z naukowcami wynika głównie z negatywnego postrzegania polskiej nauki i przekonania o jej niskim stopniu aplikacyjności i oderwaniu od rzeczywistości biznesowej. Co ciekawe, oceny negatywne nauce wystawiali w większym zakresie przedsiębiorcy, którzy nie mieli jakichkolwiek doświadczeń we współpracy z jednostkami naukowymi. Fakt ten jeszcze dobitniej obnaża błędy komunikacji marketingowej prowadzonej przez jednostki naukowe, które jako strona podażowa są zobowiązane do pozytywnej aktywizacji rynku, poprzez między innymi stosowanie instrumentów i narzędzi komunikacyjnych charakterystycznych dla segmentu B2B. Tylko w ten sposób mogą one osiągnąć wzrost stopnia komercjalizacji wiedzy, przełamując jednocześnie aktualnie występujące bariery mentalnościowe po stronie przedsiębiorstw (Kulczycki, 2017).

Owa pozytywna aktywizacja otoczenia zewnętrznego jest czynnikiem, który prowadzi do dwukierunkowego przepływu konstruktywnych informacji (cechy immanentnej komunikacji marketingowej), czyli porównania potrzeb przedsiębiorstw z możliwościami jednostek naukowych. Sprzężenie zwrotne, które jak wiadomo jest reakcją odbiorcy na komunikat wysłany przez nadawcę po jego odkodowaniu, zacznie wówczas pełnić funkcję źródła cennych informacji płynących ze strony otoczenia zewnętrznego, nie zaś tylko generatora opinii jak ma to miejsce obecnie. Nastąpi proces wypełniania luki informacyjnej, która według Matusiaka i Gulińskiego (2010) ma wieloletnią i skomplikowaną genezę. Jej przyczyn należy szukać przede wszystkim w tradycjach i wartościach reprezentowanych przez uczelnie wyższe, stawianych celach, modelu kariery i oceny pracownika naukowego, a także w priorytetach rynkowych, kulturze biznesu, stałej niepewności oraz horyzoncie czasowym podejmowania decyzji w podmiotach gospodarczych.

Literatura przedmiotu na poziomie krajowym i międzynarodowym dość dobrze definiuje zarówno motywy podejmowania współpracy przez obie strony (m.in. Bjerregaard, 2009; Breen&Hing, 2002; Santarek i in., 2008), jak i główne przeszkody w jej nawiązaniu (m.in. Feldy, 2014; Hakansson, 2014; Kuna-Marszałek i in., 2013; Mikosik, 2017; Urmański, 2016). Dlatego interesująca wydaje się ocena komunikacji marketingowej prowadzonej przez jednostki naukowe, w kontekście współpracy z przedsiębiorstwami nastawionymi na rozwój poprzez przynależność do regionalnych inteligentnych specjalizacji.

Celem artykułu jest ocena wybranych aspektów komunikacji marketingowej prowadzonej przez jednostki naukowe w ramach współpracy z MSP reprezentującymi inteligentne specjalizacje województwa łódzkiego.

Kluczowe czynniki komunikacji marketingowej jednostek naukowych w kontekście współpracy z przedsiębiorstwami

Jednym z kluczowych czynników efektywnego komunikowania się jednostek naukowych i biznesu jest sposób kodowania przez nie komunikatu skierowanego do otoczenia. Ze względu na istnienie różnic kulturowych obu środowisk (nauki i biznesu), kodowanie przekazu musi uwzględniać elementy charakterystyczne dla percepcji przedsiębiorstw, czyli takie jak konkurencyjność, zysk, czy najwyższa jakość (Kleiber, 2004; Marszałek, 2010; Różański, 2013). Stąd w budowie komunikatu eksponowana winna być jego idea zasadnicza, czyli korzyści, które otrzyma odbiorca. Konstans promocyjny w tym przypadku musi elastycznie łączyć doświadczenie merytoryczne jednostki naukowej z innowacyjnym postrzeganiem rzeczywistości biznesowej.

Niestety skłonności naukowców do częstego używania metajęzyka, czyli pojęć o wysokim stopniu syntezy nie sprzyjają odkodowaniu przekazu w sposób przez nich zamierzony (Mikosik, 2017). Struktura przekazu marketingowego i sposób jego zakodowania mają zatem zasadnicze znaczenie w relacjach świata nauki i biznesu, a rosnąca specjalizacja prac B+R będzie dodatkowo to znaczenie wzmagać (Hakansson, 2014).

Ze względu na specyfikę współpracy jednostek naukowych i przedsiębiorstw najczęściej wykorzystywanymi kanałami komunikacji są kanały osobiste, czyli bezpośrednie komunikowanie się pracowników naukowych z przedsiębiorcami. Ten typ komunikacji ze względu na zindywidualizowany charakter i występujące w czasie rzeczywistym sprzężenie zwrotne determinuje proces komercjalizacji wiedzy. Przedsiębiorca bowiem po bezpośrednim spotkaniu z naukowcem podejmuje decyzje o dalszej współpracy, co jest związane z inwestycją finansową z jego strony. Stąd tak ważne jest akcentowanie korzyści rynkowych, które odniesie przedsiębiorstwo decydując się na zakup technologii lub wiedzy w jednostce naukowej. Z badań Feldy (2014) wynika, iż bezpośredni kontakt naukowca z przedsiębiorcą przeciętnie ponad dziewięciokrotnie zwiększa możliwość współdziałania obu instytucji.

Komunikacja marketingowa zarówno w przedsiębiorstwach, które chcą podnosić swoją wartość rynkową, jak i w jednostkach naukowych, których zadaniem jest prowadzenie prac B+R, pełni rolę łącznika z otoczeniem zewnętrznym (wewnętrznym również). Ze względu na dwukierunkowy przepływ informacji, komunikacja marketingowa jest systemem, dzięki któremu organizacje mogą również pozyskiwać informacje, co w zasadniczy sposób odróżnia ją od promocji. Jako system, czyli zespół powiązanych ze sobą elementów komunikacja marketingowa jest skuteczna tylko wówczas, gdy występuje absolutna spójność przekazu z systemem kodowania, typem odbiorcy i kontekstem, w którym ów komunikat zostaje nadany. Sprzężenie zwrotne, jako reakcja odbiorcy na intencje nadawcy jest swoistym sprawdzeniem poprawności zakodowania informacji, jak i drożności zastosowanych kanałów przekazu. W przypadku przedsiębiorstw wymiernym wskaźnikiem poprawnie skonstruowanej architektury komunikacji jest reakcja zakupowa klientów, wzrost poziomu rozpoznawalności marki lub liczba pozytywnych ocen w mediach społecznościowych.

W odniesieniu natomiast do jednostek naukowych będzie to wzrost zainteresowania ze strony otoczenia biznesowego prowadzonymi pracami B+R, a także zwiększenie zakresu jego orientacji odnośnie możliwości badawczych danego podmiotu. Ze względu na charakter oferty jednostek naukowych, a także specyfikę jej adresata (zazwyczaj podmiot prywatny z segmentu MSP) najlepsze efekty przynosi komunikacja w kanałach osobistych, która jest dodatkowo najbardziej oczekiwana przez otoczenie biznesowe (Urmański, 2016). Kanały osobiste komunikacji marketingowej są charakterystyczne dla rynku B2B, gdzie przekaz ma wysokospecjalistyczny charakter, a szczegóły wymagają osobistego doprecyzowania.

Metodyka badań

Zasadnicze badania empiryczne, poprzedzone badaniami pilotażowymi, przeprowadzono na przełomie maja i sierpnia 2018 roku. Podczas realizacji badań zastosowano metodę komunikowania się pośredniego z respondentami z wykorzystaniem kwestionariusza ankiety. Badania przeprowadzono wśród przedstawicieli mikro, małych i średnich przedsiębiorstw należących do inteligentnych specjalizacji województwa łódzkiego.

Badanie zostało przeprowadzone zgodnie z zakresem opisanym w tabeli 1.

Kwestionariusz ankiety sporządzono w programie Word, jak również przy użyciu interfejsu na stronie internetowej https://www.interankiety.pl/, a następnie rozesłano link aktywujący jej wypełnienie wraz z pismem przewodnim do respondentów. Ze względu na duże ryzyko odrzuceń antyspamowych zrezygnowano z mailingu za pośrednictwem wortalu ankietowego. W przypadku prośby respondenta o ankietę w formie nieinternetowej, wysyłano kwestionariusz zapisany w formacie dokumentu Word.

W badaniu zastosowano celowy, warstwowy dobór próby. Kwestionariusz wysłano do 10% zbiorowości (tab. 2). Dobór przedsiębiorstw w poszczególnych warstwach był losowy. Bazę na podstawie której dokonano podziału na warstwy stanowił rejestr CDIG i KRS.

Otrzymano 135 wypełnionych kwestionariuszy ankiet, co stanowi 3,46% wszystkich wysłanych. Wynik ten, przy wielkości populacji 39 022 podmiotów i poziomie ufności 95%, daje maksymalny poziom błędu statystycznego w wysokości 8%.

W badaniu wzięło udział 135 przedsiębiorstw wśród których było:

• 32 podmioty reprezentujące nowoczesny przemysł włókienniczy i mody (w tym wzornictwo),
• 10 podmiotów z obszaru innowacyjnego rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego,
• 13 podmiotów reprezentujących sektor energetyczny (w tym EE, OZE),
• 16 podmiotów z sektora medycznego, farmacji i kosmetyków,
• 23 podmioty reprezentujące sektor zaawansowanych materiałów budowlanych,
• 41 podmiotów z obszaru informatyki i telekomunikacji.

84 badane podmioty zadeklarowały, iż reprezentują mikroprzedsiębiorstwa, 41 małe, a 10 średniej wielkości przedsiębiorstwa. Wśród badanej zbiorowości dominowały podmioty funkcjonujące na rynku ponad 10 lat. Struktura wielkości i wieku przedsiębiorstw jest odzwierciedleniem segmentu MSP (nie tylko sektora inteligentnych przedsiębiorstw) w regionie łódzkim, w którym dominują podmioty zatrudniające do 9 pracowników, obecne na rynku od ponad dekady.

Przedsiębiorstwa podzielono na 5 grup (A–E). Współpracę z jednostką naukową realizowaną aktualnie (grupa A) zadeklarowało 11 przedsiębiorstw, co stanowi 8,1% badanej zbiorowości. Tożsame wielkości reprezentuje grupa B, czyli przedsiębiorstwa, które w ostatnich 3 latach współpracowały z instytucjami naukowymi w regionie łódzkim. Do grupy C należą podmioty gospodarcze, które podejmowały nieudane próby współpracy. Ta zbiorowość liczy 13 przedsiębiorstw i stanowi 9,6% ogółu badanych. 33 spośród badanych podmiotów (grupa D) nigdy nie nawiązało relacji partnerskich z instytucją naukową, ale deklaruje taki zamiar w najbliższych 3 latach. Są to więc potencjalni i co ważniejsze zorientowani na współpracę przedsiębiorcy, których udział w badanej zbiorowości wyniósł 24,4%. Natomiast w grupie E znalazło się 67 przedsiębiorstw, czyli 49,6% respondentów, które nie podejmowały współpracy z instytucjami naukowymi i nie zamierzają jej podejmować w przyszłości.

Podsumowując można stwierdzić, iż badane przedsiębiorstwa reprezentowały różne etapy współpracy z jednostkami naukowymi (grupa A, B i C), jak i różne nastawienie do kooperacji w przyszłości (grupa D i E). Badana zbiorowość obejmowała przekrój przedsiębiorstw należących do łódzkich, inteligentnych specjalizacji pod względem wielkości i lat funkcjonowania na rynku. Zróżnicowanie występowało również w rodzaju prowadzonej działalności i rodzaju obsługiwanego klienta.

Poniżej przedstawiono wybrane wyniki badań.

Wyniki badań empirycznych

Ocena współpracy wśród przedsiębiorstw, z którymi instytucje naukowe prowadziły lub obecnie prowadzą wspólne projekty wypadła pozytywnie. W przypadku każdej z grup jednostek naukowych przeważały oceny dobre i bardzo dobre wystawione za dotychczasową kooperację. Najwyższy odsetek ocen pozytywnych w stosunku do wszystkich wydanych opinii zanotowały instytuty naukowe i jednostki artystyczne (75% ocen pozytywnych). Najwyżej oceniającymi współpracę z jednostkami naukowymi w regionie okazali się przedsiębiorcy ze specjalizacji budowlanej, w której 100% respondentów wystawiło noty wzorowe i bardzo dobre. Natomiast grupą najbardziej niezadowoloną z mariażu z nauką okazały się podmioty prowadzące działalność w obszarze tradycyjnego łódzkiego sektora przemysłowego, czyli włókiennictwa (rys. 1).

Analiza statystyczna, której dokonano pozwoliła na identyfikację korelacji pomiędzy rodzajem jednostki naukowej, a oceną wystawioną przez przedsiębiorstwa należące do grupy inteligentnych specjalizacji regionalnych. W przypadku ocen uzyskanych przez jednostki naukowe okazało się, iż zależność z rodzajem jednostki nie jest istotna statycznie (chi 2 = 8,029; p > 0,05). Natomiast istotny statystycznie okazał się związek wystawionych ocen z przynależnością przedsiębiorstw do określonej specjalizacji regionalnej (chi 2 = 28,398; p < 0,05).

Wśród respondentów należących do grupy A i B znalazło się 7 przedsiębiorców, którzy współpracowali więcej niż z jednym pracownikiem jednostki naukowej i nie potrafili określić, które kontakty były najczęstsze. W pozostałych 15 przypadkach respondenci wskazali tylko jedną osobę, która dominowała we współpracy ze strony instytucji naukowej. Najwyższą liczbę wskazań, jako osoby z którą przedsiębiorcy najczęściej mieli kontakt w jednostce naukowej otrzymał naukowiec (prof., dr hab., dr), a najniższą pracownik Centrum Transferu Technologii (CTT) instytucji naukowej. Żadna z ocen pracy osób zatrudnionych w jednostkach naukowych nie była negatywna, a zdecydowanie przeważały noty dobre i bardzo dobre.

Podsumowując ocenę współpracy z jednostkami naukowymi, której dokonali respondenci z grup A i B można zauważyć, że przedsiębiorstwa należące do łódzkich regionalnych specjalizacji współpracują z więcej niż jedną instytucją naukową co oznacza, iż poszukują interdyscyplinarnych rozwiązań, mogących wspomóc prowadzenie przez nich biznesu w różnych obszarach. Największym zainteresowaniem wśród podmiotów biznesowych cieszą się jednostki naukowe wchodzące w skład Politechniki Łódzkiej, co może świadczyć o potrzebach w zakresie innowacji produktowej i procesowej, w obszarze przemysłowym.

Najwyżej kontakty na linii nauka–biznes oceniają przedsiębiorstwa budowalne i jednocześnie zdecydowana większość z nich deklaruje przyszłą współpracę. Najbardziej rozczarowane współpracą z nauką są podmioty należące do specjalizacji włókienniczej, co może być związane ze schyłkowym charakterem tej branży w obecnym jej kształcie w regionie 2 .

Jednostki naukowe jako podmioty są zdecydowanie gorzej oceniane niż pracujący w nich naukowcy i kadra administracyjna. Wyniki w tym zakresie potwierdzają poziom zaufania do naukowców i jednostek naukowych przedstawiony w badaniach Urmańskiego (2016).

Badania dały również odpowiedź na pytanie, które ze źródeł informacji o ofercie jednostek naukowych (przedmiocie późniejszej współpracy) było głównym, z którego czerpali przedsiębiorcy. Analiza odpowiedzi respondentów jednoznacznie pokazuje, że to rozmowa na konferencji naukowej, sympozjum lub targach branżowych dała impuls do późniejszej kooperacji. Ten rodzaj komunikacji zaznaczyło 16 na 22 respondentów. Na miejscu drugim znaleźli się kontrahenci biznesowi (22,7%), a na miejscu trzecim, z udziałem 4,5%, strona internetowa jednostki naukowej. Pozostałe warianty (materiały reklamowe, media społecznościowe, newsletter, „otwarte drzwi”, reklama w mass mediach) nie uzyskały wskazań.

W kwestii zrozumienia informacji przekazywanych przez jednostki naukowe zdania respondentów były podzielone (rys. 2).

Jednak pomimo konieczności zadawania pytań pomocniczych przez przedsiębiorców, w zdecydowanej większości przekaz został uznany za zrozumiały. Tylko jeden z respondentów uznał język komunikujących się z nim naukowców, jako wymagający powtórnej analizy, czyli dodatkowego czasu potrzebnego do prawidłowego odkodowania wiadomości.

W tym przypadku zanotowano brak istotności statystycznej pomiędzy specjalizacjami regionalnymi, a oceną kodowania informacji przez jednostki naukowe (chi 2 = 6,223; p > 0,05).

Komunikacja interpersonalna stanowi więc klucz do zwiększenia ilości udanych komercjalizacji wiedzy. Jej główny element jakim jest sprzężenie zwrotne bezsprzecznie ułatwia obu stronom zrozumienie komunikatu, a tym samym i obopólnych intencji. Wyniki badań jasno pokazały, iż największa grupa respondentów zrozumiała komunikat po zadaniu dodatkowych pytań, co nie byłoby możliwe (w czasie rzeczywistym) w innym modelu komunikacji marketingowej.

Wyniki badań pokazały jednoznacznie, iż stopień wykorzystania przez jednostki naukowe całego spektrum narzędzi komunikacji marketingowej jest niezadawalający (rys. 3).

Wśród respondentów z grup A–D, a więc podmiotów, które miały kontakt lub zamierzają nawiązać współpracę w przyszłości tylko 3 przedsiębiorców określiło ów poziom jako wysoki i bardzo wysoki. 18 przedsiębiorców uznało, iż jest on średni, co oznacza że instytucje naukowe mają jeszcze dużo do zrobienia w tym zakresie. Największa grupa podmiotów, która stanowi 69,1% respondentów określiła poziom wykorzystania narzędzi komunikacji marketingowej przez jednostki naukowe jako niski i bardzo niski. Znamienny jest fakt, iż panowała tu wyjątkowa zgodność wśród respondentów bez względu na przynależność do danej specjalizacji regionalnej.

W przypadku oceny języka, jakim posługują się jednostki naukowe w odniesieniu do opisu oferty skierowanej do przedsiębiorstw, respondenci byli podzieleni (rys. 4). 37 podmiotów na 68 udzielających odpowiedzi na to pytanie uznało opis oferty jako naukowy, który nie zawiera praktycznych korzyści rynkowych dla przedsiębiorstw. Przeciwnego zdania było 31 przedsiębiorców, którzy dostrzegli w komunikatach instytucji naukowych profity płynące z podjęcia współpracy. Specjalizacjami, które dominowały w tej grupie była branża informatyczna i energetyczna. Być może jest to związane ze specyfiką obu specjalizacji, w których innowacyjne rozwiązania rynkowe (wyrażone w wartościach powszechnie znanych w branży) są dostrzegane bez dodatkowych wyjaśnień. Analiza statystyczna wykazała brak istotności statystycznej pomiędzy specjalizacją regionalną a oceną stosowanego języka (chi 2 = = 5,641; p > 0,05).

Wyniki badania jednoznacznie obnażyły słabości instytucji naukowych w operowaniu w hipermedialnym środowisku komputerowym, w kontekście komunikacji marketingowej z podmiotami biznesowymi.

Odbiór przez podmioty komercyjne stopnia wykorzystania możliwości, jakie daje Internet w instytucjach naukowych plasuje go na poziomie niskim i bardzo niskim. Tylko 16,7% wszystkich ocen określa ów stopień jako wysoki i bardzo wysoki, 38,2% respondentów oceniło stopień wykorzystania elementów komunikacji on-line przez jednostki naukowe jako średni, a aż 45,1% jako niski lub bardzo niski. Jest to zdecydowanie za mało w dobie ery Web. 2.0. Nawet jeżeli w rzeczywistości ten stopień jest o wiele wyższy, to nie zmienia to faktu, iż odbiór działań jednostek naukowych w tym zakresie jest negatywny. W tym przypadku nie zanotowano zależności statystycznej pomiędzy specjalizacją regionalną a oceną stopnia wykorzystania elementów komunikacji marketingowej przez jednostki naukowe (chi 2 = 12,503; p > 0,05).

Ze wszystkich możliwych do oceny elementów komunikacji on-line, najniższy stopień wykorzystania uzyskała reklama w Internecie, profil w mediach społecznościowych i blog naukowy (rys. 5). Zestawienie świadczy o tym, iż respondenci serfujący po stronach internetowych lub mediach społecznościowych rzadko napotykają informacje od jednostek naukowych (w różnych postaciach), tak jak ma to miejsce w przypadku podmiotów komercyjnych. Z kolei newsletter, poczta e-mail i strona internetowa uzyskały oceny nieco wyższe, ale wciąż poniżej średniej, jako elementy komunikacji on-line, które wykorzystywane są przez jednostki naukowe. Stopień wykorzystania wszystkich bez wyjątku instrumentów komunikacji internetowej w ocenie podmiotów biznesowych jest niewystarczający w stosunku do możliwości, jakie posiadają instytucje nauki. Jest to zatem czytelny sygnał wysyłany w stronę jednostek naukowych, które zainteresowane są współpracą z biznesem, a także element kształtujący ich wizerunek wśród przedsiębiorców.

76% badanych uważa, iż posługiwanie się przez jednostki naukowe gamą nowoczesnych narzędzi komunikacji internetowej wpływa pozytywnie na ich obraz w środowisku biznesowym. Jedynie 6% respondentów uznaje, iż posługiwanie się narzędziami komunikacji marketingowej w środowisku internetowym jest obecnie standardem i nie tworzy przesłanek innowacyjności.

Wyniki badań potwierdziły, że jednostki naukowe nie wykorzystują dostępnego spectrum narzędzi komunikacji marketingowej we współpracy z przedsiębiorstwami. Analogicznie, jednostki naukowe nie stosują języka korzyści rynkowych w opisie wiedzy będącej przedmiotem komercjalizacji. Stwierdzono także, iż wykorzystywanie przez jednostki naukowe możliwości jakie stwarza internetowa era Web 2.0 w komunikacji marketingowej, korzystnie wpływa na ich wizerunek w środowisku biznesowym. Wyniki badań pokazały, iż korzystanie z form komunikacji dostępnych w hipermedialnym środowisku komputerowym przez jednostki naukowe przyczynia się do stworzenia wizerunku innowacyjnego partnera biznesowego.

Podsumowanie

W Polsce alianse nauki i biznesu są nieuniknione, tak jak ma to miejsce w krajach o najwyższym poziomie SWI 3 . Rzeczywistość gospodarcza wymusza na obu grupach przełamanie obopólnych uprzedzeń i doprowadzenie do trwałego porozumienia opartego na zaufaniu, ale i na zasadach rynkowych.

Podsumowując ocenę współpracy z jednostkami naukowymi, której dokonali respondenci z grup A–D, a więc przedsiębiorcy, którzy są na różnych etapach kooperacji z jednostkami naukowymi, można stwierdzić, iż:

• Prawie 70% badanych uważa, iż jednostki naukowe nie korzystają w dostatecznym stopniu z gamy narzędzi komunikacji marketingowej, w kontekście współpracy z biznesem.
• Prawie 85% respondentów jest przekonana, iż poziom wykorzystania narzędzi komunikacji on-line przez jednostki naukowe jest niski i średni, co automatycznie przekłada się na obniżenie ich postrzegania, jako innowacyjnych partnerów biznesowych według 76% badanych.
• Jedynie dla 45% przedsiębiorstw język używany przez jednostki naukowe do opisu oferty komercjalizacyjnej jest zrozumiały i pokazuje potencjalne korzyści rynkowe z jej wdrożenia. Wynik ten oznacza, iż ponad połowa badanych ma problem z dostrzeżeniem w prezentacji oferty płynących dla niej profitów. W przypadku przedsiębiorców inwestowanie kapitału (czas, pieniądze, zasoby ludzkie i materialne) w przedsięwzięcie, w którym nie widzą oni wymiernych korzyści (zysk, zwiększenie udziału w rynku, zwiększenie rozpoznawalności marki etc.) jest bardzo rzadko spotykane. Sam fakt niedostrzegania potencjału rynkowego w wiedzy przeznaczonej do komercjalizacji nie oznacza, iż on nie istnieje. Często naukowcy, skupieni na poszerzaniu wiedzy, po prostu go nie eksponują lub nie potrafią tego zrobić w sposób rynkowy, charakterystyczny dla rynku B2B.

Prawidłowe (zgodne z regułami rynku instytucjonalnego) stosowanie narzędzi komunikacji marketingowej determinuje udaną współpracą jednostek naukowych i przedsiębiorstw. Jak wielokrotnie wskazywano, kreatorem przekazu na linii nauka–biznes winna być instytucja naukowa, która posiada potencjał intelektualny, jak i narzędzia do odziaływania rynkowego. To na jednostkach naukowych winien spoczywać ciężar doboru odpowiednich narzędzi komunikacji, kanałów przekazu i form komunikatu i to one muszą posiadać umiejętność odczytywania informacji płynących za pośrednictwem sprzężenia zwrotnego, aby modyfikować przyszłe komunikaty, adresowane do sfery biznesu. W konsekwencji konieczna jest zmiana nastawienia obu środowisk i przełamanie barier we wzajemnych relacjach, czego rezultatem będzie wzrost liczby wspólnych projektów wdrożeniowych.

Przypisy

1 TRL (Technology Readiness Level) określa gotowości technologiczną, czyli etap rozwoju danego rozwiązania. Metodologia zakłada 9 poziomów gotowości technologicznej. Za badania przemysłowe uznaje się etapy II–VI, a za prace rozwojowe etapy VII–IX. Etap I TRL to poziom badań podstawowych.

2 W regionie przeważają szwalnie odzieżowe, producenci dzianin odzieżowych i firmy handlowe, brak jest silnej reprezentacji w segmencie innowacyjnych tkanin technicznych, które są przyszłością branży w UE. Przedsiębiorstwa z dominującym PKD z działu 13 (produkcja tekstyliów) i 14 (produkcja odzieży) według klasyfikacji technologii Eurostat należą do grupy low-technology.

3 Sumaryczny wskaźnik innowacyjności (SWI) określa poziom innowacyjności krajów UE (do jego wyliczenia używa się 25 innych wskaźników cząstkowych).

Bibliografia

1. Barszcz, M. (red.) (2016). Komercjalizacja B+R dla praktyków 2016, Warszawa: NCBiR.
2. Bjerregaard, T. (2009). Universities-industry collaboration strategies: a micro-level perspective. European Journal of Innovation Management, 12/2, 161–176.
3. Breen, H. i Hing, N. (2002). Improving Competitiveness Through Cooperation: Assessing The Benefits Of Cooperative Education Partnerships In Gaming Management.
   UNLV Gaming Research & Review Journal, 6/1, 57–72.
4. Feldy, M. (2014). Czynniki powodzenia w procesach komercjalizacji wiedzy — aspekt komunikacyjny i relacyjny. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 4 (14), 4–26.
5. Hakansson, H. (2014). Nauka, technologia i biznes — rynek czy interaktywna koordynacja. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 1 (11), 3–19.
6. Kleiber, M. (2004). Społeczeństwo wiedzy w Polsce. W: E. Okoń-Horodyńska E. (red.).
   Rola polskiej nauki we wzroście innowacyjności gospodarki, 37–45. Warszawa: PTE.
7. Komisja Europejska (2007). Research management in the European Research Area: education, communication and exploitation, https://ec.europa.eu/research/eurab/pdf/eurab_07_07_may_2007_en.pdf (17.06.2017).
8. Koszałka, J. (2016). Model biznesowy w działalności badawczo-rozwojowej. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 3 (21), 43–78.
9. Kulczycki, E. (2016). Rola państwa w relacjach nauki z otoczeniem społeczno-gospodarczym, http://ekulczycki.pl/warsztat_badacza/rola-panstwa-w-relacjach-nauki-z-otoczeniem-spoleczno-gospodarczym/ (09.05.2019).
10. Kuna-Marszałek, A., Lisowska, R. i Marszałek, J. (2013). Ocena istniejącego systemu współpracy i wymiany informacji między sferą nauki i biznesu w regionie łódzkim na tle istniejących rozwiązań w Wielkiej Brytanii i innych krajach europejskich. W: J. Różański (red.), Współpraca nauki i biznesu jako czynnik wzmacniający innowacyjność regionu łódzkiego, 105–140. Łódź: Wyd. Biblioteka.
11. Leydesdorff, L. i Etzkowitz, H. (2001). The Transformation Of University-industrygovernment Relations. Electronic Journal of Sociology, 5 (4), https://www.sociology.org/content/vol005.004/th.html (30.05.2017).
12. Marszałek, A. (2010). Rola uczelni w regionie. Warszawa: Difin.
13. Matusiak, K. i Guliński, J. (red.) (2010). Rekomendacje zmian w polskim systemie transferu technologii i komercjalizacji wiedzy. Warszawa: PARP.
14. Mikosik, P. (2017). Czynniki warunkujące efektywną współpracę przedsiębiorstw z jednostkami naukowo-badawczymi. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 2 (24), 59–80.
15. Milczarek, S. (2017). Specyfika komunikacji marketingowej w procesie komercjalizacji wiedzy w jednostkach naukowych. Zeszyty Naukowe Organizacja i Zarządzanie PŁ, 68, 10–25.
16. Różański, J. (red.) (2013). Współpraca nauki i biznesu jako czynnik wzmacniający innowacyjność regionu łódzkiego. Łódź: Wyd. Biblioteka.
17. Santarek, K., Bagiński, J., Buczacki, A., Sobczak, D. i Szerenos, A. (2008). Tworzenie mechanizmów transferu technologii, Warszawa: PARP.
18. Sojkin, B. i Michalak, S. (2016). Współpraca uczelni wyższej z praktyką gospodarczą.
    Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 4 (22), 67–90.
19. Urmański, J. (2016). Komercjalizacja badań naukowych, Spojrzenie inwestorów i naukowców. Warszawa: MIT Enterprise Forum Poland.
20. Warsaw Enterprise Institute (2016). Przyszłość polskiej nauki, Potencjał i bariery współpracy biznesu z nauką, https://wei.org.pl/raport-wei-przyszlosc-polskiej-nauki-potencjali-bariery-wspolpracy-biznesu-z-nauka/ (09.06.2017).