1.1. The premises of corporate social responsibility

The concept of corporate social responsibility (CSR) has been steadily gaining in importance, with roots traceable back to the 1950s–70s (Bowen, 1953; Davis, 1960; Johnson, 1971). Most often it is understood as denoting a strategic management strategy (Rudnicka, 2012; Gazzola & Colombo, 2014; Dąbrowski, 2016; Pluta-Olearnik & Buda, 2023) or as a legal obligation/ recommendation, stemming, for example, from environmental or human rights legislation (McGuire, 1963; United Nations Millennium Declaration, 2000; Szymonek, 2011; UN Resolution, 2015) or reporting requirements (Śnieżek, 2011). The integration of social responsibility into management science has been closely related to the evolvement of the field, which has involved “setting new standards, including in the methodology of management science” (Lisiński, 2013).

Carroll’s widely referenced model of CSR, which has undergone various modifications over time, lays the foundation for understanding corporate social responsibility as consisting of three partially overlapping domains: economic, legal and ethical responsibilities (Caroll, 1979; Schwartz and Carroll, 2003). The existing research streams on CSR (Dąbrowski, 2016) have focused on the scope of responsibility, the circle of those to whom responsibility applies (stakeholders), and the sources of responsibility (external expectations vs. internal awareness). As a result, CSR research typically addresses three main aspects: 1) the social obligations of organizations (including towards stakeholders) (Carroll, 1999; Clarkson, 1995); 2) the ethical motivations underlying CSR practices; and 3) the management processes involved in implementing CSR. This perspective is echoed by the European Commission, which defines CSR as “the responsibility of companies for their impact on society” (EC, 2011). In this sense, corporate social responsibility (CSR) is understood to apply to all organizations, regardless of their type, nature or kind – in other words, it is also meant to apply, for example, to universities (Chen et al., 2015; Cabedo et al., 2018; Bugaj & Szarucki, 2019) and research institutes (Szulc, 2023).

In reference to scientific institutes, the concept of scientific social responsibility (SSR) operates, particularly in the Polish literature, as “a concept of governance in the sphere of conducting scientific research, the functioning of scientific institutions and managing the social impact of research.” Morawska-Jancelewicz (2019) and Żemigała (2020, 2022) define SSR as “the responsibility of scientific institutions for their impact on society,” effectively adapting the CSR framework outlined by the European Commission to the specific context of scientific institutions. This definition stresses the importance of SSR in ensuring that scientific research and institutions contribute positively to society – largely paralleling the broader CSR mandate across various types of organizations.

CSR is founded on the premise that an organization should consider, in its operations, the interests of various stakeholders from both its immediate and broader environment. This approach is intended to enhance and safeguard stakeholders’ welfare (Jorge and Pena, 2017). In terms of wealth generation, organizational managers are encouraged to focus on the creative role of the organization’s activities. This can also be extended to scientific social responsibility (SSR) (Żemigała, 2020). On the other hand, protecting well-being requires organizations to refrain from any actions that could be detrimental to society at large (European Commission, 2011). As a result, CSR encompasses both external and internal organizational activities.

The ISO 26000 standard distinguishes seven key areas of CSR: 1) organizational governance, 2) human rights, 3) labor pratices, 4) the environment, 5) fair operating practices, 6) consumer issues, 7) community involvement and development. These have been narrowed to three main areas of activity in the context of each organization’s CSR: 1) caring for customers / markets / external stakeholders; 2) caring for society / community and the environment; 3) Aacting on the basis of values, including those set forth in the Sustainable Development Goals (United Nations General Assembly, 2015). The universal nature of these areas of activity makes them applicable in analyzing the content of research institutes’ mission and vision statements in order to determine their declarative stance regarding being socially responsible.

This article first reviews the existing literature on the premises of corporate social responsibility as well as how mission and vision statements reflect CSR them. The methods section then presents the criteria of social responsibility used in the subsequent analysis of the mission and vision statements of Polish research institutes. Next, the empirical section describes the findings, including the results of the content analysis of research institutes’ missions and vision statements.

1.2. Polish research institutes

The Polish Act of 30 April 2010 on Research Institutes defines such entities as state organizational units, established to conduct scientific research and implementation-oriented development work. Such institutes engage in business activities, collaborate with entrepreneurs, establish scientific and industrial centers to conduct research and analysis, and disseminate their results. Research institutes may have different profiles of activity, for example, technical, natural and agricultural sciences, medical research, or the humanities.

While research institutes remain outside the public finance sector (as specified by the Polish Act of 27 August 2009 on Public Finance), their commercial activities are limited due to their statutory obligation to conduct scientific research. Sources of revenue for these institutes can include the sale of scientific research, development work, patents, implementation work, the production of apparatus or provision of services, etc. State research institutes, however, form a distinct category; they receive earmarked subsidies from the state budget in amounts determined by the Budget Act. Cilak (2015) posits that the nature of the institutes’ activities is non-commercial, whereas the Marek Dietrich Institute of Contemporary Civilization Problems (2022) stresses that the expenditures for research are insufficient.

The representative body of research institutes in Poland, the Main Council of Research Institutes (RGIB), has defined the overarching mission for such institutions, in RGIB Bulletin No. 01/2023, as “building trust in science and disseminating information about inventions and ongoing projects, especially those that, when implemented, can change the world around us for the better and improve the quality of life.” This entails a certain expectation that research institutes are will adhere to the basic tenets of CSR, that is, to act for the benefit of both the economy and society.

During the Congress “Science for Society” (June 3–5, 2023), the RGIB presented a study entitled “Decalogue – the future of research institutes in Poland,” which includes four guidelines for research institutes in the context of scientific social responsibility. These address the expectations and needs of Polish society as a stakeholder, focusing on breakthrough innovations, the modernization and the rational use of research potential, as well as the dissemination and popularization of ongoing research findings. The principles laid out in the “Decalogue” are intended to be reflected in the missions and vision statements of research institutes.

2. Research methods and tools

Based on the literature review, CSR elements were identified and adopted as criteria for analyzing the content of the mission and vision statements across various organizations, including research institutes, as follows:

1. Demonstration of features indicating:

a.care for customers/markets/external stakeholders,
b.care for society/community and environmental factors,
c.acting on the basis of values, including those set forth in the UN Sustainable Development Goals.

2. The occurrence of keywords relevant to CSR.

In order to determine which keywords should be prioritized (and adopt criteria for further analysis of the content of the mission and vision statements), the earlier critical and systematic analysis of the specialized literature was further supplemented with bibliometric techniques. These included keyword co-occurrence (Przytuła, 2023) and a relational technique for examining relationships within the data included in the publications (Lenart-Gansiniec, 2021).

On 5 November 2023, the specialized literature was searched again using the same keywords as above. The results of the search (66 items) were exported to the software package R. The dataset comprised items published between 2006 and 2023, including 44 articles, 10 chapters in monographs, 10 conference publications, and 2 books prepared by a total of 168 authors. These publications were categorized by discipline: 42 under Business, Management and Accounting, 24 under Social Sciences and 20 under Economics, Econometrics and Finance (with the assumption that the authors decided in which category their article would be placed, with option to select multiple categories). This was followed by an analysis of the keywords indicated by the authors and the content of the abstracts. Figure 1 shows the 10 leading words/phrases listed by the authors of the analyzed publications. They highlight the relationship of CSR to such concepts as ethics, community engagement, and competitive advantage.

Content analysis of the abstracts, at the level of single phrases, did not identify new, relevant keywords recommended for analyzing the content of the mission and vision statements, nor did it identify specific components of social responsibility or the context of the research being conducted. In contrast, an analysis at the level of phrases consisting of two (Figure 2) or three words showed that despite narrowing the search, the abstracts studied were mostly about the mission and vision statements and/or social responsibility of financial institutions.

In conclusion, the criteria derived from the literature review were retained for analyzing the content of the mission and vision statements of research institutes. The method applied involved critical analysis of the content of research institutes’ mission and vision statements, guided by the conclusions of the systematic literature review. Using WordArt, the occurrence of relevant words in communication about social responsibility was also verified.

4. Results – analysis of the content of the missions and vision statements of research institutes

An analysis of the websites of 88 research institutes was conducted from July to October 2023. Of these, 86 were presented on the RGIB website (https://www.rgib.org.pl/index.php/baza-ib/baza-instytutow). An additional two (the Łukasiewicz Research Network – Łódz Institute of Technology and the Łukasiewicz Research Network – Polish Center for Technology Development) were listed in the index of institutes forming the Łukasiewicz Research Network (https://lukasiewicz.gov.pl/instytuty-lista/). The website of the Institute of Agricultural and Food Economics was found to be not operational at the time of the study and was therefore not included in the analysis. The institutes’ websites were analyzed for formal mission and vision statements and documents relating to development strategies. In cases where this information was not found, the institutes’ Public Information Bulletin (BIP) pages were additionally reviewed, and then documents relating to development strategies were searched for by typing the institute’s name and the phrase “development strategy” (in Polish) into Google. In the case of the Educational Research Institute, the resources of its intranet were used.

Of 88 research institutes, 44 had mission statements. Only 16 had vision statements (in addition to mission statements). In the absence of a mission and/or vision statement, the content of website tabs presenting the institute or its quality policies were analyzed (23 institutes). In summary: 67 research institutes had statements of some kind (hereinafter referred to as “declarations”) that indicated, either directly or indirectly, they indeed had an adopted mission. A total of 11 research institutes did not indicate that they had either a mission or vision statement. The results of the analysis of the content of research institutes’ “declarations” in the context of the specified criteria are presented in Table 1.

A total of 38 research institutes met the adopted criteria indicating socially responsible activities in their “declarations” (i.e., 58% of the institutes that published either director indirect “declarations” in this regard, and 43% of all those surveyed). However, indirect “declarations” (implicit rather than explicit statements of mission or vision), which the content analysis was extended to include, were found to indicate the social responsibility of research institutes only to a small degree, whereas this aspect was more clearly evident in content explicitly referred to as a mission or a vision statement.

The most frequently occurring Polish words in the content of all the analyzed “declarations” of research institutes are shown in Figure 3. All single words that are not relevant to the analysis (such as nie “not”, też “also”, i “and”, etc.) have been removed.

The word that stands out most in Figure 3 is rozwój “development” (appearing the case-form rozwoju “of development”) which appears in the examined “declarations” in the context of “research development” and “scientific development,” making it a CSR-specific word when referring to scientific social responsibility. In second place is the word ochrona “protection” (appearing the case-form ochrony “of protection”), which closely relates to the name and profile of the activities of many institutes and should not be equated with a declaration of social responsibility (e.g., the Institute for Plant Protection – PIB, the Central Laboratory for Radiation Protection, the Central Institute for Labor Protection – PIB, the Institute for Environmental Protection – PIB, etc.). This also largely applies to the word środowisko “environment.” The word nauka “science” appears in the cloud in a few variants (naukowy “scientific,” nauki “of science,” nauk “of sciences”) and, overall, it is the most common word (79%). This is understandable, given the scientific profile of research institutes (Table 2).

An important take-away for research institutes in the context of social responsibility is the need to emphasize their importance to society and the development of science. A clearly defined mission and vision statement for each institute should reflect this purpose, highlighting their contributions to societal well-being and scientific progress. Due to the specific nature of their activities, institutes specializing in research on the environment should also refer in their mission and vision statements to the goals of sustainable development.

5. Conclusion and discussion of the research results

This study focused on a specific group (88) of research institutions in Poland, whose primary objective is to conduct specialized research and analyses (the Polish Act of 30 April 2010 on Research Institutes), but also to build societal trust in science and to disseminate research results (RGIB). Therefore, it is reasonable to assume that these research institutes should apply the principles of scientific social responsibility (SSR) in their activities. The formal expression of the idea of SSR should be reflected in the content of the mission and vision statements depicting their market aspirations, values, and commitments to stakeholders (Obłój, 2007; Witek-Crabb, 2008; Kotler & Keller, 2012; Panasiewicz, 2015). However, the review of such mission and vision statements reported herein (in addition to less direct website “declarations” to the same effect) evidenced a lack of readiness on the part of research institutes to formally declare their commitment to CSR principles. While it cannot be ruled out that CSR/SSR activities are implemented in an informal way, determined to a certain degree by the purpose of establishing a research institute, this study has shed light in how these commitments are expressed in formal mission and vision statements.

Our systematic literature review and critical analysis evidenced a research gap concerning social responsibility in Polish research institutes. This was based on searches in a broader context (using searches for the terms “mission,” “vision,” “corporate social responsibility” in Polish); hence it applied to various companies and organizations, not just research institutes. The analysis did not clearly identify how research institutes express their social responsibility – most likely due to the specific nature of research institutes and the fact that when talking about the social responsibility of such institutes, the emphasis should be on responsibility in the context of the research conducted and the impact of science on society (SSR).

Our critical content analysis of research institutes’ missions and vision statements turned out to be – in a sense – incomplete by design, as only 16 of the institutes examined (18%) had posted both a mission and a vision statement. In this situation, mission statements alone (28 institutes) were also accepted for analysis, as well as statements to a similar effect (“declarations”), presented in such website tabs as: “about us,” “activities,” etc. (23 institutes). The criteria for analyzing the content of the mission and vision statements, adopted based on the critical and analytical analysis of specialized literature, provided an opportunity to look at these institutes’ “declarations” from multiple perspectives. It was identified that 58% of these “declarations” met the criteria relating to the purpose and nature of the “declaration.” Most institutes expressed concern for social and/or environmental factors, but only 8 referred to sustainability goals. Thirteen of the institutes presented target beneficiaries, indicating the following: society, future generations, businesses and patients (by institutes with a medical profile). Criteria based on the occurrence of keywords in the “declarations” confirmed that the research institutes referred to CSR rather casually. The only word actually occurring frequently was nauka “science” (79%, including various grammatical forms). Further research on declarations and activities relating to CSR at research institutes should include an analysis of all strategy documents.

Our findings could be seen as aligning somewhat with the study by Mansi et al. (2017), who found that companies with low turnover do not focus on CSR in their mission and vision statements – a relationship that may perhaps also apply to research institutes with limited revenue opportunities. On the other hand, the relationship described by Joshi et al. (2023), that is, an increase in the use CSR keywords related to a business profile associated with the mining industry, was not found to be evident in our study. The Polish research institutes examined, including those relating to the mining industry, paid little attention to expressing their social responsibility through the content of their mission and vision statements.

A key recommendation for directors of research institutes is to present stakeholders with a formulated mission and vision statement that demonstrates their institute’s philosophy relating to scientific social responsibility. Taking into account the modern view of corporate reporting (Śnieżek, 2016) and legal recommendations (ISO 26000 Standard; UN Millennium Declaration), it is also necessary to include the sustainable development goals that the institute’s activities aim to achieve in the mission and/or vision statement. A clear statement incorporating CSR would be an unequivocally positive message to the public, attesting to the institute’s commitment. For employees, in turn, it would serve as a clear indication the direction of the organization’s activities.

6. Summary

The concept of SSR and its functioning in research institutes is a topic worthy of further research, especially given the role of research institutes in the context of the development of science and its impact on society. Future research should also explore the informal activities of research institute employees that qualify as socially responsible practices. Additionally, investigating existing international practices in this area could provide insights and lead to the formulation of more recommendations for research institute directors, in Poland and elsewhere.

Our analysis of the content of mission and vision statements, based on the adopted criteria, revealed that only a small percentage (18%) of Polish research institutes have made clear declarations with a strong emphasis on social responsibility. This is evident, among other things, in the absence of the phrase “social responsibility” in mission and vision statements. The occasional use of words suggesting concern for stakeholders (society) or the environment indicates potential for stronger future declarations.

Given that mission and vision statements are fundamental tools of strategic management, the low number of such declarations suggests a lack of awareness among research institutes regarding the importance of these statements. This likely reflects a broader lack of recognition of the need to formally express a commitment to social responsibility.

For research institutes, it is crucial to highlight the societal significance of their activities in the context of SSR. Moreover, there is a need to clearly define the direction of their future development, which should be articulated through well-crafted mission and vision statements for each institute.

References

Ann, H. J. (2023). Reasons for CSR engagement in SMES and MNCS: a qualitative perspective. In E3S Web of Conferences, 389, 09026. EDP Sciences. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202338909026

Antoszkiewicz, J., & Pawlak, Z. (2014). Techniki menedżerskie: skuteczne zarządzanie firmą [Managerial techniques: effective company management]. Wydawnictwo Poltext.

Bartkus, B., Glassman, M., & McAfee, B. (2006). Mission statement quality and financial performance. European Management Journal, 24(1), 86–94. https://doi.org/10.1016/j.emj.2005.12.010

Bowen, H.R. (1953). Social Responsibilities of the Businessman. University of Iowa Press.

Bugaj, J., & Szarucki, M. (2019). Doskonałość naukowa oraz doskonałość dydaktyczna jako kluczowe kompetencje uczelni publicznych w Polsce [Academic excellence and teaching excellence as key competencies of public universities in Poland]. Przegląd Organizacji, 2(949), 7–14. https://doi.org/10.33141/po.2019.02.01

Cabedo, L., Royo, M., Moliner, L., & Guraya, T. (2018). University Social Responsibility towards Engineering Undergraduates: The Effect of Methodology on a Service-Learning Experience. Sustainability, 10(6), 1823. https://doi.org/10.3390/su 10061823

Carroll, A. B. (1979). Corporate performance. Academy of Management Review, 4, 497–505. https://doi.org/10.2307/41166246

Carroll, A.B. (1999). Corporate Social Responsibility – Evolution of a Definitional Construct. Business & Society, 38(3). https://doi.org/10.1177/000765039903800303

Chang, W. F., Amran, A., Iranmanesh, M., & Foroughi, B. (2019). Drivers of sustainability reporting quality: financial institution perspective. International Journal of Ethics and Systems, 35(4), 632-650. https://doi.org/10.1108/IJOES-01-2019-0006

Chen, S.-H.A., Nasongkhla, J., & Donaldson, J.A. (2015). University social responsibility (USR): Identifying an ethical foundation within higher education institutions. Turkish Online Journal of Educational Technology, 14(4), 165–172. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.01.1103

Cilak, M. (2015). Instytuty badawcze jako forma działalności naukowej i gospodarczej państwa – problematyka pozycji i formy prawnej [Research institutes as a form of scientific and economic activity of the state – issues of status and legal form]. Prawo Budżetowe Państwa i Samorządu Terytorialnego, 4(3), 63–76. https://doi.org/10.12775/PBPS.2015.028

Clarkson, M. E. (1995). A stakeholder framework for analyzing and evaluating corporate social performance. Academy of Management Review, 20(1), 92–117. https://doi.org/10.5465/amr.1995.9503271994

Davis, K. (1960). Can businesses afford to ignore social responsibilities? California Management Review, 2(3). https://doi.org/10.2307/41166246

Dąbrowski, T. (2016). Zarządzanie strategiczne i społeczna odpowiedzialność biznesu – od separacji do konwergencji [Strategic management and corporate social responsibility – from separation to convergence]. Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie, 39(2), 47–59. http://bazekon.icm.edu.pl/bazekon/element/ bwmeta1.element.ekon-element-00017143343

United Nations Millennium Declaration. (2000). https://www.ohchr.org/en/ instruments-mechanisms/instruments/united-nations-millennium-declaration

Drucker, P. (2012). The practice of management. Routledge.

Gazzola, P., & Colombo, G. (2014). CSR integration into the corporate strategy. Cross-Cultural Management Journal, 16(2). https://seaopenresearch.eu/Journals/articles/ CMJ2014_I2_12.pdf ISO 26000: Guidance in Social Responsibility (SR).

Ingham, M., & Havard, C. (2017). CSR as Strategic and Organizational Change at “Groupe La Poste”. Journal of Business Ethics, 146(3), 563–589. https://doi.org/ 10.1007/s10551-015-2941-5

Instytut Problemów Współczesnej Cywilizacji im. Marka Dietricha. (2022). Działalność naukowa – niedoceniany czynnik rozwoju cywilizacyjnego Polski [Scientific activity – an underestimated factor in the civilizational development of Poland]. Instytut Problemów Współczesnej Cywilizacji im. Marka Dietricha. https://www.ipwc.pw.edu.pl/wp-content/uploads/2022/11/Dzialalnosc-naukowa-niedoceniany-czynnik-rozwoju-cywilizacyjnego-Polski.pdf

Johnson, H. (1971). Business in contemporary society: framework and issues. Wadsworth Pub Co.

Jorge, M.L., & Pena, F.J.A. (2017). Analysing the literature on university social responsibility: A review of selected higher education journals. Higher Education Quarterly, 71(4), 302–319. https://doi.org/10.1111/hequ.12122

Joshi, G., Sharma, D., Kunte. M., & Shikalgar. S. (2023). Was CSR in our minds? The relevance of CSR in the vision and mission of Indian companies through the lens of ownership. Social Responsibility Journal, 19(9), 1787–1807. https://doi.org/10.1108/ SRJ-04-2021-0154

Juščius, V., & Snieška, V. (2008). Influence of corporate social responsibility on competitive abilities of corporations. Engineering economics, 58(3). https://inzeko.ktu.lt/index.php/EE/article/view/11541

Kaplan, R.S., & Norton, D.P. (2004). The Strategy Map: Guide to Aligning Intangible Assets. Strategy & Leadership, 32, 10–17. https://doi.org/10.1108/ 10878570410699825

European Commission (2011). Communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A renewed EU strategy 2011–14 for Corporate Social Responsibility (COM/2011/0681). https://eur-lex.europa. eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A52011DC0681

Kotler, P., & Keller, K. L. (2012). Marketing management (14th ed.). Pearson Education.

Lenart-Gansiniec, R. (2021). Systematyczny przegląd literatury w naukach społecznych. Przewodnik dla studentów, doktorantów i nie tylko. Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o.

Lin, Q., Huang, Y., Zhu, R., & Zhang, Y. (2019). Comparative analysis of mission statements of Chinese and American Fortune 500 companies: A study from the perspective of linguistics. Sustainability, 11(18), 4905. https://doi.org/10.3390/ su11184905

Lisiński, M. (2013). Współczesne problemy rozwoju metodologii nauk o zarządzaniu. Zarządzanie i Finanse, 4(1), 163–172.

Mamet, P. (2005). Język w służbie menedżerów: deklaracja misji przedsiębiorstwa. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Mansi, M., Pandey, R., & Ghauri, E. (2017). CSR focus in the mission and vision statements of public sector enterprises: Evidence from India. Managerial Auditing Journal, 32(4/5), 356–377. https://doi.org/10.1108/MAJ-01-2016-1307

McGuire, J.W. (1963). Business and Society. New York, McGraw-Hill.

Meredith, J. R., & Shafer, S. M. (2019). Operations and supply chain management for MBAs. John Wiley & Sons.

Moneva, J. M., Rivera-Lirio, J. M., & Muñoz-Torres, M. J. (2007). The corporate stakeholder commitment and social and financial performance. Industrial management & data systems, 107(1), 84–102. https://doi.org/10.1108/ 02635570710719070

Morawska-Jancelewicz, J. (2019). SOU i koncepcje pokrewne – społeczna odpowiedzialność nauki, trzecia misja i zaangażowanie społeczne. In E. Jastrzębska, M. Przybysz, & M. Wróbel (Eds.), Społeczna odpowiedzialność, znaczenie dla uczelni i sposoby wdrażania (pp. 14–17). Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju.

Obłój, K. (2007). Strategia organizacji – w poszukiwaniu trwałej przewagi konkurencyjnej. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Panasiewicz, L. (2015). Sekret wizji współczesnych organizacji. Zeszyty Naukowe Politechniki Częstochowskiej. Zarządzanie, 19, 203–215.

Pluta-Olearnik, M., & Buda, A. (2023). Corporate Social Responsibility Practices in the Energy Industry – Trends of Change. Marketing of Scientific and Research Organizations, 47(1), 31–48. https://doi.org/10.2478/minib-2023-0003

Polish Act of 30 April 2010 on Research Institutes. (2010). Journal of Laws of 2010, No. 96, item 618.

Polish Act of 27 August 2009 on Public Finance. (2023). Journal of Laws of 2023, item 1270.

Przytula, S. (2023). Expatriate academics: what have we known for four decades? A systematic literature review. Journal of Global Mobility: The Home of Expatriate Management Research. https://doi.org/10.1108/JGM-03-2023-0024

Rada Główna Instytutów Badawczych. Baza instytutów badawczych. https://www.rgib.org.pl/index.php/baza-ib/baza-instytutow

Rada Główna Instytutów Badawczych. (2023). Jak upowszechniamy wiedzę. Biuletyn RGIB, 01/2023, 79–82. https://www.rgib.org.pl/images/dokumenty/ 2023/06/RGIB_Biuletyn_01_2023.pdf

Rada Główna Instytutów Badawczych. (2023). Dekalog – przyszłość instytutów badawczych w Polsce. https://www.rgib.org.pl/index.php/start/aktualnosci/476 -dekalog-przyszlosc-instytutow-badawczych-w-polsce

United Nations General Assembly. (2015). Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development. A/70/L.1. https://odpowiedzialnybiznes.pl/wp-content/uploads/2017/10/Agenda-na-rzecz-zr%C3%B3wnowa%C5%BConego-rozwoju-2030.pdf

Rudnicka, A. (2012). CSR-doskonalenie relacji społecznych w firmie. Wolters Kluwer.

Said, L., Swandari, F., & Said, M. (2021). CSR programs of municipal water utility companies for wetland communities of South Kalimantan. Studies of Applied Economics, 39(4). https://doi.org/10.25115/eea.v39i4.4480

Schwartz, M.S., & Carroll, A.B. (2003). Corporate Social Responsibility: A Three-Domain Approach. Business Ethics Quarterly, 13(4), 503–530. https://doi.org/ 10.5840/beq200313435

Sieć Badawcza Łukasiewicz. https://lukasiewicz.gov.pl/instytuty-lista/

Szulc, U. (2023). Wolontariat pracowniczy w instytucie badawczym – analiza case study. In Z. Dacko-Pikiewicz & K. Szczepańska-Woszczyna (Eds.), Interdyscyplinarne prace naukowe studentów i doktorantów Akademii WSB, 2023/4 (pp. 322–337). Akademia WSB.

Szymonek, J. (2011). Prawa człowieka w miejscu pracy. Międzynarodowa perspektywa. Biuro Komisji Krajowej NSZZ “Solidarność”. https://www.csrinfo.org/wp-content/uploads/2016/06/prawa-czlowieka-w-miejscu-pracy-2011.pdf

Śnieżek, E. (2016). Raportowanie informacji o społecznej odpowiedzialności biznesu. Studium przypadku Lasów Państwowych. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8088-561-5

Witek-Crabb, A. (2008). Misja w firmie społecznie odpowiedzialnej. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, 20, 415–424.

Yozgat, U. & KarataȘ N. (2011). Going green of mission and vision statements: Ethical, social, and environmental concerns across organizations. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 24, 1359-1366. https://doi.org/10.1016/j.sbspro. 2011.09.110

Żemigała, M. (2020). Społeczna odpowiedzialność biznesu i społeczna odpowiedzialność nauki – w poszukiwaniu analogii. Studia i Materiały, 32(1), 108–120. https://doi.org/10.7172/1733-9758.2020.32.9

Żemigała, M. (2022). Społeczna odpowiedzialność nauki. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

The COVID-19 pandemic is a phenomenon that has caused a lot of uncertainty, leading to changes in everyday life, social behaviour and economies worldwide. Consequently, most countries have introduced restrictions to ensure the health and safety of their citizens. The impact of the COVID-19 pandemic on the activities of the scientific sector in Poland has also become the subject of analysis and research.

The aim of this article is to discuss the significance and impact of the COVID-19 pandemic on the activities of research institutes in Poland. The data obtained on the basis of questionnaire surveys completed by research institutes in Poland and interviews with representatives of research institutes allowed to identify the main problems faced by research institutes in Poland and how their market situation changed during the pandemic. The article comprises four parts. In the first part, a brief introduction on the current situation of research institutes in Poland, their place and role in scientific policy of the state and the principles of their operation are described. The second part presents an analysis of conducted surveys, wherein the third section is a summary of their results. The last part includes conclusions and an attempt to systematise the main problems encountered by research institutes as a result of the COVID-19 pandemic.

The Outlined Problems

At present, there is a growing need for comprehensive research related to the impact of the pandemic on the functioning of research institutes in Poland. Research regarding the activities of research institutes in the pandemic period and their results may provide guidance for governmental institutions responsible for allocating public funds for scientific activities and may be helpful in developing the principles of the future scientific and innovation policy of the state (Czerniak, 2013).

One of the major challenges in the science policy of the state is the effective allocation of public funds to acquire new knowledge. Research institutes are an essential element of the system of science in Poland. Due to their supervision by competent ministers, research institutes are often referred to as ‘departmental institutes’. Not only do they constitute an important source of scientific knowledge, but they are also entities managing research equipment and educating qualified personnel (Daszkiewicz, (2008). This is the only sector of science that was thoroughly restructured in the 1990s. The main direction of restructuring was consolidation. Currently, the framework for the research institutes operation is set out in the Act of law of 30 April 2010 on research institutes.¹

Research institutes, as defined in Art. 1 item 1, are state organisational units, identifiable in legal, organisational, economic and financial terms, which conduct scientific research and development work aimed at their implementation and application in practice. (Dz.U. z 2010 r. Nr 96 poz. 618). In December 2016, an Act was implemented that amended the existing Act of law on research institutes. The amended Act regulates the procedures for the appointment and dismissal of directors of state research institutes and the composition of their scientific councils, including the method of appointing the chairman of the council and the deputies. Subsequently, the new Constitution for Science (https://konstytucjadlanauki.gov.pl) was passed and the Łukasiewicz Research Network was established. (https://lukasiewicz.gov.pl).

A smaller network was also established to strengthen the potential of research institutes to carry out large research projects, both for the development of the economy and the competitiveness of enterprises in the area of land transport.² Currently in Poland there are 99 research institutes, including 32 belonging to the Łukasiewicz Research Network (Kwieciński, 2020) and 3 institutes belonging to the POLTRIN network. The establishment of research networks in Poland was inspired by solutions found in other European countries, such as the Fraunhofer Fraunhofer Gesellschaft in Germany.(https://www.fraunhofer.de/en/aboutfraunhofer. html) (Beise & Stahl, 1999). The research networks that were established in Poland associating research institutes are a necessary and inspiring project for the development of the Knowledge-Based Economy (Barcikowska, 2018).

Public research institutes are diverse and complex scientific units, located throughout the entire country. Each of them has a unique management and organisational culture. They operate in the areas of industry, transport, energy, medicine, agriculture, public services, infrastructure and defence. The main objective of the institutes is to cooperate with the economy and business, and encourage entrepreneurs to implement modern technologies (Matyjas & Bohdanowicz, 2018). At the same time, these units are obliged, like other branches of science, to demonstrate their achievements in research and publication areas. Reconciling these two fundamental objectives of their activities and finding an optimal solution is a difficult and complicated process (Gullbrandsen, 2011).

Due to the ongoing pandemic caused by COVID-19 worldwide, there is a significant danger of reducing the scientific and research capacity of research institutes. Therefore, in 2020, the General Council of Research Institutes — (Rada Główna Instytutów Badawczych — RGIB) conducted a quantitative survey twice using a survey questionnaire among research institutes, the aim of which was to identify the problems the institutes were facing and how much their market situation changed in the initial period of the pandemic, after the first half of 2020 (Christensen & Raynor, 2003).

Analysis of the Impact of COVID-19 on the Activities of Research Institutes

Source material and research method

In March 2020, the Office of the General Council of Research Institutes sent out for the first time a survey questionnaire on the impact of the COVID-19 pandemic on the functioning of research institutes in Poland. A total of 62 institutes responded to the survey, which is about 62% of all institutes in Poland. The survey consisted of five questions concerning the economic situation of the surveyed unit, the conditions for fulfilling undertaken commitments, the impact of the closure of the economy on the functioning of the unit and reduction in employment (https://www.rgib.org.pl/start/dokumenty/329-ankieta-w-sprawie-wplywu-epidemii-covid-19-nasytuacjefinansowo-ekonomiczna-instytutow).

In July 2020, all research institutes were again asked to fill in an extended survey, the aim of which was to find out the opinion of the institutes on how COVID-19 affected the functioning of the units after the first half of 2020 and 61% of them responded. Each question had three possible answers to choose from. After collecting the answers, the RGIB office prepared synthetic information on the results and sent it to the Ministry of Education and Science (https://www.rgib.org.pl/start/ dokumenty/338-informacja-o-wynikach-ankiety-o-wplywie-epidemii-covid-19nafunkcjonowanieib-po-i-polroczu-2020-r).

Analysis and discussion of research results

On the basis of the data collected and published by the RGIB, the results of the survey of research institutes on the impact of the COVID-19 pandemic on their functioning beyond the first half of 2020 are presented below. In this stage, the institutes answered eight research questions.³

The first question, Have you noticed any deterioration in the economic and financial situation of your Institute?, was responded to by 64% of the surveyed institutes, who noted that their economic and financial situation had deteriorated, 3% noticed a significant deterioration, whereas in one in three institutes the situation had not deteriorated. The results are shown in Figure 1.

The second question, How does the implementation of previously signed contracts as well as national and international commitments look like?, was answered by 26% of the institutes, who stated that during the pandemic period no problems occurred with the implementation of previously signed contracts and national and international commitments, 64% of the institutes faced problems with the implementation of previously signed contracts, while 6% answered that it was not possible to implement contracts (Figure 2).

The third question, Were there any other adverse impacts directly or indirectly related to the pandemic which affected the operation of the Institute?, was answered by 39% of the institutes in the affirmative, 38% reported no adverse action and 23% described the difficulties as minor (Figure 3).

The fourth question, Has the current situation caused, or is it likely to cause, redundancies in the Institute?, was replied by 13% of the institutes surveyed in the affirmative, 80% in the negative and 7% were unable to predict whether redundancies would occur (Figure 4).

The fifth question, Do you think the ongoing situation may negatively affect the institute’s economic performance in the current year?, was answered by as many as 80% of the institutes in the affirmative, 16% in the negative and 4% replied that it was difficult to estimate (Figure 5).

The sixth question, Has the institute benefited from assistance under the Anti-Crisis Support Shield?, was answered in the affirmative by 28% of the surveyed institutes and in the negative by as many as 72% of respondents (Figure 6).

The seventh question, Is the existing support for research institutes within the framework of the Anti-Crisis Support Shield sufficient?, was
answered by 6% of the surveyed institutes in the affirmative, 51% in the negative and 43% were unable to give a definite answer (Figure 7)⁴

The eighth question, Do you see any need to extend the Anti-Crisis Support Shield with additional solutions targeted at research institutes?,
was answered by almost 100% of research institutes in the affirmative.

Interpretation

The answers obtained to the eight questions of the survey questionnaire encourage the following reflections:

• there is clear concern among research institutes about their economic and financial situation in the first half of 2020, but many also express their concern about the future, with more than half of those surveyed reporting a deterioration in their financial and economic situation during the COVID-19 pandemic;
• despite significant problems due to delays in the implementation of signed contracts and commitments, most institutes met their
  obligations;
• delays and changes in contract schedules, delays due to the delivery of equipment from abroad, have become a fairly obvious problem;
• the majority of institutes are unlikely to plan staff reductions (it should be added that some institutes decided to make temporary changes to working conditions, reduce raises, reduce working time or reduce basic salary);
• for more than half of the institutes surveyed, the introduced AntiCrisis Support Shield was not sufficient and not many institutes took advantage of it. Moreover, the information received during the 4th meeting of the RGIB5 shows that the main reasons for the
  deterioration in the economic situation of the institutes resulted from the inability to carry out field research in a timely manner and limitations in obtaining new orders. Lack of trainings, scientific seminars and conferences which impeded professional development opportunities, and increased market prices for certain raw materials necessary for research works were also observed. However, most institutes maintain financial liquidity. The main reasons for the deterioration of the institutes’ economic situation are due to the economic slowdown. Significant costs were generated by expenditure on ensuring safe and hygienic work, as well as purchasing additional equipment necessary for remote work. There were also time delays in cooperation with domestic and foreign contractors.

The recommendations and guidelines made by the General Council of Research Institutes, after consultations with representatives of research institutes, to the Ministry of Education and Science to reduce the impact of the COVID-19 pandemic included the following solutions:

• direct reference in the legislation to research institutes as entities covered by the Anti-Crisis Support Shield;
• the creation of a special-purpose financial reserve for research institutes at the disposal of supervising ministers, the purpose of which would be to provide ad hoc support for institutes in the most difficult situation caused by COVID-19;
• regulation of the remote working mode contained in the Labour Code; 􀁺 the possibility for research institutes to obtain additional funding to support the IT infrastructure;
• increase the annual subsidy by a significant percentage;
• the allocation of more funds by the Ministry of Education and Science to research and development work carried out by the institutes;
• introduction of legal solutions allowing for the extension of the implementation period of projects financed by National Centre of Research and Science (NCBR).

It was also proposed by NCBR to launch the IN4IN programme, targeted at real economic and social needs, taking into account the capabilities of entrepreneurs, with higher than so far co-financing from NCBR. The proposed programme would include in particular technical, technological and medical solutions (Biuletyn Rady Głównej Instytutów Badawczych, 2020).

On the positive side, there have been significant advances and developments in the technological processes necessary to carry out online work, and a significant increase in scientific publications. Research institutes have coped reasonably well with the pandemic period and have adapted their activities to the prevailing conditions. In the future, it will be reasonable to continue with this research and to present it after the end of the pandemic time. It is also worth considering undertaking research related to the issue of research institutes and their management, internal regulations and organisational structures, which undoubtedly have a huge impact on their operation in Poland (Biuletyn Rady Głównej Instytutów Badawczych, 2021).

Conclusions

The COVID-19 pandemic proved to be a disruptor of the existing order of things and a catalyst for change in many areas of life, although often sudden and unexpected. The need to limit contacts with other people forced and accelerated changes in the technological sphere, which not everyone was or is ready to accept. The disruption of supply chains, the inertia of adaptation processes and uncertainty in markets have led to a significant increase in interventionism and levels of inflation not seen for many years. Finally, the imminent threat to human life and health, resulting in overburdened health systems in many countries, was, on the other hand, accompanied by a wave of scepticism. Today’s world is becoming increasingly complex and multidimensional (Smith, 2006). It is difficult to avoid risks, meet challenges and exploit opportunities without coordinated efforts and the use of talents and resources. It also seems impossible to solve any civilisational problem without cooperation between science, administration and business.

In the crisis that COVID-19 caused, the need for research and innovation development is clear. The way work was organised, managed and collaborated revealed the interdependence between research and policy. Compared with universities, the issues related to research institutes are much less addressed and described in the literature. Quite often, they are treated holistically as a scientific and research system without focusing on the specifics of their activities. Their functioning is influenced by the scientific and innovation policy of the state, appropriate legal regulations facilitating their operation and financial resources dedicated to these institutions. In order to function properly, they need stability and predictability of actions of the government administration, the Ministry of Education and Science, state agencies such as the NCBR and the National Centre of Science (NCN). It is necessary to create institutional, organisational and information solutions, support tools in which they could develop and their activity would have an effective impact on the scientific and economic development of the country. The analysis and conclusions in this article in relation to the impact of the COVID-19 pandemic will be an indication for the development of appropriate legal and economic solutions (Gryzik, 2017).

Endnotes

1 The provisions of the Act shall not apply to research institutes of higher education and research centres of the Polish Academy of Sciences.
2 Polska Sieć Instytutów Badawczych Transportu–POLTRIN.
3 For the analysis, the author chose a questionnaire with the largest number of questions.
4 The question was answered by research institutes that benefited from the Anti-Crisis Support Shield.
5 The meeting was held on-line on 1 July 2021 and the author participated in it. For more information see Bulletin of the General Council of Research Institutes No. 2 July 2021.

References

Literature of the problem

1. Barcikowska, R. (2018). Sieciowanie instytutów badawczych narzędziem rozwoju polityki innowacyjności w wybranych krajach europejskich, Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 2018, 3(29) 1–14.
2. Beise, M., & Stahl, H. (1999). Public research and industrial innovations in Germany. Policy, 28, 377–422.
3. Biuletyn Rady Głównej Instytutów Badawczych. (2020, December). Instytuty badawcze w rzeczywistości zmienionej przez pandemię COVID-19. Bulletin of the General Council of Research Institutes Research Institutes in a Reality Changed by the COVID-19 Pandemic, 1(107), 1–4
4. Biuletyn Rady Głównej Instytutów Badawczych (2021, July). IV posiedzenie RGIB X kadencji, 2(109), 1–3
5. Christensen, C. M., & Raynor, M. E. (2003). The innovator’s solution. Boston, MA.
6. Czerniak, J. (2013). Polityka innowacyjna w Polsce, analiza i proponowane kierunki zmian. Warszawa, Poland.
8. Daszkiewicz, M. (2008). Jednostki badawczo-rozwojowe jako źródło innowacyjności w gospodarcei pomoc dla małych i średnich przedsiębiorstw. Warszawa, Poland.
9. Gryzik, A. (2017). Instytuty badawcze w nowoczesnej gospodarce, Ośrodek Przetwarzania Informacji. Warszawa, Poland.
10. Gullbrandsen, M. (2011). Research institutes as hybrid organizations: Central challenges to their legitimacy. Policy Sciences, 44, 215–230.
11. Kwieciński, L. (2020, April). Sieci jednostek naukowo-badawczych jako istotny element w polityce innowacyjnej państwa. Przykład polskiej Sieci Badawczej Łukasiewicz, Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy, 64.
12. Matyjas, Z., & Bohdanowicz, L. (2018, April 2). Projekt Sieci Badawczej Łukasiewicz — analiza porównawcza na tle rozwiązań międzynarodowych. Zarządzanie i Finanse Journal of Management and Finance, 16, No. 4/2/2018
13. Smith, D. (2006). Exploring Innovation. New York, NY: McGraw-Hill Education.

Government sources

1. Ustawa z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych, (Dz.U. z 2010 r. Nr 96 poz. 618).
2. Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. 2018 poz. 1668).
3. Ustawa z dnia 21lutego 2019r. o Sieci Badawczej Łukasiewicz (Dz.U. 2019 poz. 534).

Internet sources

1. Retrieved from: https://ec.europa.eu/growth/industry/policy/innovation/scoreboards_en (dostęp 4 March, 2022).
2. Retrieved from: https://konstytucjadlanauki.gov.pl/ (accessed 4 March, 2022) 3. Retrieved from: https://www.researchgate.net/profile/Erik-Arnold/publication/328913507_ Research_Institutes_in_the_ERA_WP2_2007S_106-12999_FORESIGHT-
200702_Lot_2_WP3/links/5beaeb454585150b2bb43e56/Research-Institutes-in-the-ERAWP22007-S-106-12999-FORESIGHT-200702-Lot-2-WP3.pdf (accessed 4 March, 2022) 5. Retrieved from: https://lukasiewicz.gov.pl/ (accessed 5 March, 2022).
6. Retrieved from: https://www.rgib.org.pl/start/dokumenty/329-ankieta-w-sprawie-wplywuepidemiiCOVID-19-na-sytuacje-finansowo-ekonomiczna-instytutow (accessed 5 March, 2022).
8. Retrieved from: https://www.fraunhofer.de/en/about-fraunhofer.html (accessed 7 March, 2022)
9. Retrieved from: https://www.gov.pl/web/ncbr (accessed 9 March, 2022)

Instytuty badawcze we współczesnej gospodarce globalnej w coraz szerszym zakresie powinny reagować na zmiany i podejmować działania zmierzające do wzmocnienia i poprawy ich wizerunku poprzez zintensyfikowanie działań marketingowych z wykorzystaniem nowych kierunków w tym obszarze. W sytuacji polskich instytutów badawczych działania w zakresie marketingu długo nie były podejmowane, a realizacja tych procesów została przesunięta w czasie. Sektor badawczo — rozwojowy w Polsce ma za sobą długą drogę w historii funkcjonowania, a długo finansowany przez państwo nie był zainteresowany prowadzeniem działalności marketingowej.

Dopiero procesy transformacji, a następnie globalizacji w istotny sposób wymusiły na tych jednostkach konieczność reagowania i podejmowania działań marketingowych. Obecnie w dobie coraz większej konkurencyjności, jak i pojawiających się nowych kierunków w marketingu instytuty badawcze powinny reagować i zintensyfikować działania w zakresie marketingu tak, aby wzmocnić wizerunek i utrzymać obecne, jak i pozyskiwać nowe rynki zbytu na oferowane produkty w tym prace B+R. W obliczu współczesnej, dynamicznie rozwijającej się gospodarki, bez właściwych działań w tym zakresie instytuty badawcze mogą przestać liczyć się na globalnym rynku, jak i w ogóle przestać na nim funkcjonować.

Do narzucenia jeszcze szybszego tempa działań w rozwoju instytutów badawczych obliguje także Strategia Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 wskazując na potrzebę zwiększenia innowacyjności kraju oraz dokonania gruntownej reformy sfery B+R. Polska pod względem innowacyjności zajmuje odległe miejsce wśród krajów europejskich i dlatego też musi dokonać ogromnego wysiłku aby ten dystans nadrobić. Drogą prowadzącą do jego realizacji jest zwiększenie wydatków na sferę B+R, oraz dokonanie gruntownego zreformowania w tym także w obszarze działalności marketingowej w tym głównie, aby zapewnić inteligentny i zrównoważony rozwój, pozwalający na pomnażanie kapitału finansowego i rozwój technologiczny i edukacyjny.

Wpływ postępującej globalizacji na podjęcie działań w obszarze marketingu, stanowi istotny problem badawczy, wymagający pogłębionej szczegółowej analizy, oraz przeprowadzenia badań w tym zakresie. Celem artykułu będzie określenie w jakim zakresie nowa rzeczywistość gospodarcza wymusza podjęcie działań marketingowych i w jakim kierunku instytuty badawcze w zakresie tej działalności powinny zmierzać.

Problematyka transformacji, globalizacji i wpływ tych procesów na kierunki rozwoju instytutów badawczych stanowi istotny problem badawczy, wymagający pogłębionej i szczegółowej analizy oraz przeprowadzenia badań w tym zakresie i właśnie tym zagadnieniom zostanie poświęcony niniejszy artykuł.

Globalizacja i kierunki restrukturyzacji marketingowej

Globalizacja w ujęciu słownika wyrazów obcych, utożsamia się z procesem rozpoczętym pod koniec XX wieku, w związku z rozpowszechnieniem się mediów elektronicznych, rozwojem międzynarodowym korporacji i końcem zimnej wojny, wszystko to przyczyniło się do zwiększenia obrotów handlu międzynarodowego, nasilenia przepływu kapitału, ludzi i technologii, zwiększenia zależności między krajami oraz zacierania różnic kulturowych 1 .

Definicja pojęcia globalizacja według Słownika Zarządzania i Finansów — oznacza: „proces upodabniania się gustów i oferty produktu na całym świecie, wskutek czego popyt jest zaspokajany produktem globalnym, a nie lokalnymi” 2 . Traktując definicję globalizacji bardziej dalekosiężnie, należałoby zjawisko to określić jako proces powiązań pomiędzy poszczególnymi regionami, krajami, kontynentami przejawiający się międzynarodowymi przepływami kapitałów, technologii, finansów, towarów, informacji między uczestnikami tego procesu. Jest to proces, który zachodzi w większości firm świata. Rynek zbytu dla wyrobów tych firm znajduje się wszędzie tam gdzie są odbiorcy przemysłowi bez względu na dzielące je granice państwowe.

Termin globalizacja jest pojęciem używanym bardzo chętnie i często w literaturze naukowej, jak i w języku potocznym. Rzadko jednak zastanawiamy się, co w rzeczywistości oznacza słowo globalizacja i czy istnieje jedna spójna definicja tego zjawiska. William Scheuerman, autor hasła „Globalizacja” zamieszczonego w Stanford Encyclopedia of Philosophy twierdzi, że termin ten obejmuje szeroką gamę zróżnicowanych zjawisk i procesów politycznych, gospodarczych i kulturalnych występujących we współczesnym świecie. Termin globalizacja zastąpił też inne, wcześniej używane słowa, które określały zjawiska i procesy obejmujące swoim zasięgiem więcej niż jeden kraj 3 . Według Scheuermana obiegowe znaczenia terminu globalizacja obejmują różne zjawiska i najczęściej są to:

• coraz większa dominacja zachodnich form i wzorców życia politycznego, gospodarczego, inaczej mówiąc westernalizacja lub amerykanizacja życia w różnych częściach świata, poza krajami rozwiniętymi gospodarczo; z
• coraz większa liczba i skuteczność nowych wynalazków i środków komunikacji dzięki coraz bardziej zaawansowanym technologiom informacyjnym; to zjawisko Scheuerman nazywa rewolucją internetową (Internet Revolution);
• wreszcie termin globalizacja stosowany jest często do określenia sytuacji społecznej, głównie w krajach rozwiniętych, gdzie zaawansowane procesy integracyjne prowadzą do powstania jednorodnego społeczeństwa, w którym zanikają konflikty i bariery wewnętrzne; jest to przejaw „globalnej integracji”.

Pojęcie „globalizacja” ściśle związane jest z gospodarką globalną, czyli taką, w której czynniki produkcji — bogactwa naturalne, kapitał, technologia i siła robocza — a także produkty i usługi krążą po całym świecie. Po raz pierwszy bowiem wszystko może być wyprodukowane i sprzedane wszędzie na świecie. W gospodarce oznacza to wykonywanie każdego komponentu oraz każdej czynności w takim miejscu na kuli ziemskiej, gdzie można to zrobić najtaniej oraz sprzedawanie produktów i usług tam, gdzie ceny i zyski są najwyższe 4 .

Z oznaczeniem pojęcia globalizacja związane jest — zdaniem Richarda Kocha — określenie glokalizacja organizacji (glocalisation of organisations), stanowiące zbitkę słów globalna lokalizacja 5 . Celem glokalizacji jest takie przekształcenie firmy, aby była w stanie elastycznie reagować na potrzeby klientów na całym świecie i aby jej struktura maksymalnie ułatwiała globalnemu klientowi kontakty handlowe z firmą 6 .

Natomiast marketing w erze globalizacji i gospodarki opartej na wiedzy ma wiele do zaoferowania w warstwie koncepcyjnej i jest to rezultatem rozwoju różnych nurtów koncepcji marketingu na przełomie XX i XXI wieku.

Warto w tym miejscu przypomnieć, że marketing w swojej pierwotnej postaci to projekcja działalności marketingowej danego przedsiębiorstwa lub jego wyspecjalizowanej części, oparta na założeniach ideowych marketingu, która obejmuje cele działalności, ogólne wytyczne dotyczące sposobu ich osiągania oraz kompozycję instrumentów oddziaływania.

W dobie globalizacji konieczna jest wzajemna współpraca sektora przedsiębiorstw z sektorem nauki. We współczesnej gospodarce konieczny jest model wyboru strategii i polityki innowacyjnej. Model powinien być oparty na dorobku publicznego sektora B+R i silnym potencjale innowacyjnych przedsiębiorstw jest on charakterystyczny dla niewielkiej grupy nowoczesnych gospodarek świata, takich jak Stany Zjednoczone, Japonia, Niemcy, Finlandia czy Szwecja. Istotą tego modelu jest orientacja na rozwój krajowych zdolności technologicznych i tworzenia instytucji stymulujących współpracę w układzie państwo–przemysł–sfera B+R. Realizacja tej strategii wymaga wysokich nakładów na działalność B+R, ponoszonych zarówno przez sektor publiczny jak i sektor prywatny.

Zaprezentowane w podpunkcie propozycje strategii innowacyjnej i prowadzonej przez przemysł współpracy w ramach działalności badawczo-rozwojowej są przykładem do adaptacji na gruncie polskiego przemysłu.

Jest to konieczne jeżeli sektor nauki ma prowadzić działalności innowacyjną. Należałoby sięgnąć do już sprawdzonych wzorców budowania centrów opartych na współpracy w prowadzonej działalności badawczo — rozwojowej między przemysłem, a sferą B+R.

Analizując ten problem należy zwrócić uwagę, że w dobie globalizacji współpraca z przemysłem, jak i wprowadzanie innowacji jest wręcz koniecznością do dalszego sprawnego funkcjonowania sfery badawczo — rozwojowej. Konieczne jest więc podjęcie odpowiednich decyzji zmierzających do zwiększenia środków na te cele, jak i w pierwszej kolejności przeprowadzenia zmian sektora badawczo — rozwojowego, w tym w obszarze marketingu.

Niewątpliwie globalizacja otwiera nowe możliwości sukcesu gospodarczego krajów transformujących się, wyrównania swego poziomu rozwoju do poziomu najbogatszych obecnie krajów świata, aby to mogło zostać zrealizowane niezbędna jest mądra, narodowa strategia rozwoju, oparta na rozwoju innowacyjności i gospodarki opartej na wiedzy.

Globalizacja stwarza dodatkowe możliwości w rozwiązaniu tego problemu poprzez dostęp do centrów finansowych, absorpcji bezpośrednich inwestycji zagranicznych, transfer innowacji i wiedzy. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne, transfer innowacji to najpewniejsza droga do podnoszenia zdolności konkurencyjnych i rozwoju sektora badawczo-rozwojowego.

Nowa gospodarka wywołała powstanie nowej koncepcji marketingu opartego na wiedzy, realizowanego głównie w ramach organizacji sieciowych. Marketing ten wymaga wielu odpowiednich zasobów i kompetencji świadomie budowanych. Nowa gospodarka ma trzy cechy: jest globalna, faworyzuje byty niematerialne i jest silnie wewnętrznie połączona.

Dla zastosowania w instytutach badawczych koncepcji marketingu konieczne jest przeprowadzenie procesów ich restrukturyzacji w trzech zasadniczych obszarach jako:

1. Reorientacja rynkowa Instytutu Badawczego.
2. Restrukturyzacja produktowa w zakresie realizowanych prac badawczo-rozwojowych.
3. Zmiana w sprzedaży produktów i usług B+R przy wykorzystaniu narzędzi marketingu — mix.

Celem restrukturyzacji marketingowej jest rozszerzenie i zaktywizowanie funkcji rynkowych instytutów badawczych, prowadzące zwłaszcza do zwiększenia sprzedaży i wzmocnienia ich rynkowej pozycji, rozumianych jako kluczowe warunki niezbędne do ich rozwoju.

Warto podkreślić, że w realizowanych przedsięwzięciach restrukturyzacyjnych wykształcenie odpowiedniej orientacji instytutu ma znaczenie szczególne. Rynkowa reorientacja instytutu oznacza w dłuższym czasie zmianę jego filozofii działania polegającej na przeniesieniu ciężkości jego funkcjonowania z wytwarzania usług i produktów na ich efektywną sprzedaż. Taka postawa reprezentowana przez Instytut ma swój konkretny wymiar praktyczny — wpływa na strategię i taktykę działania jednostki naukowej, określanie jej celów, narzędzi i warunków realizacji. Restrukturyzacja produktowa obejmuje z kolei przekształcenia, wśród których można wyróżnić względnie proste zmiany w dotychczasowej ofercie asortymentowej jednostki, restrukturyzację w układzie produkt — rynek oraz zmiany dotyczące szerokości oferty, czy nawet całkowitą zmianę domeny dotychczasowego działania. Pierwszy, stosunkowo prosty etap restrukturyzacji produktowej dotyczy zmian w ofercie Instytutów w tym w zakresie i sposobie realizowania prac badawczo — rozwojowych, których celem jest:

• zwiększenie produkcji i sprzedaży dóbr generujących większość dotychczasowych przychodów Instytutów,
• odchodzenie od produktów i usług badawczych nierentownych i przestarzałych, pozbawionych perspektyw rynkowych.

Restrukturyzacja w układzie produkt — rynek (zmiany w sprzedaży) oraz nowe wykorzystanie narzędzi marketingu — mix stanowi pogłębienie prostych zmian w ofercie Instytutów. Działania w tym obszarze związane są ze strategią marketingową oraz wywierają wpływ na założenia strategii rozwoju całej jednostki. Głównym celem restrukturyzacji w tym etapie jest zwiększenie sprzedaży prac badawczych i usług jednostki poprzez jej ściślejsze powiązanie z charakterem, wielkością oraz rozłożeniem w czasie i przestrzeni zaspokajanych przez nią potrzeb.

Podstawę takich działań stanowi szczegółowe rozpoznanie potrzeb nabywców w kategoriach popytu faktycznego i potencjalnego oraz dokonanie segmentacji rynku. Końcowym zadaniem wykonywanym w tym układzie jest określenie rynków (segmentów) docelowych, a więc ostatecznych odbiorców oferty jednostki, a tym samym przyjęcie programu działań marketingowych uwzględniających optymalne kombinacje produktowo — rynkowe 7 . Obszar działań restrukturyzacyjnych w układzie produkt — rynek najlepiej przedstawić za pomocą zmodyfikowanej macierzy Ansoffa, którą zobrazowano w tabeli 1.1.

W celu dokładniejszego przeanalizowania i właściwej interpretacji tabeli nr 1.1 wyjaśnienie poszczególnych elementów zawartych w tabeli 1.1 w układzie produkt — rynek zestawiono w tabeli 1.2.

Przedstawione w tabeli 1.1 i 1.2 informacje stanowią próbę stworzenia optymalnego modelu restrukturyzacji instytutu badawczego w zależności od kombinacji układu rynek — produkt. Można zatem wnioskować, że restrukturyzacja marketingowa stanowi jedną z ważniejszych zmian w instytutach badawczych, która jest najbardziej związana z wciąż postępującą globalizacją rynków i obecnym światowym kryzysem gospodarczym.

Główną przyczyną tak silnej pozycji restrukturyzacji marketingowej wśród ogólnego procesu restrukturyzacji jest współczesna orientacja instytutów badawczych skierowana na to, co właśnie w nowoczesnym marketingu podkreślane jest najbardziej: na zidentyfikowanie oraz zaspokojenie potrzeb klienta.

3. Założenia badawcze

Celem badań i analizy będzie określenie w jakim zakresie nowa rzeczywistość gospodarcza stymuluje zmiany w zakresie marketingu instytutów badawczych i wskazanie kierunków podejmowanych działań w powyższym zakresie.

W nawiązaniu do celu, który w sposób ogólny wyznacza kierunki podjętych rozważań, sformułowany został następujący problem badawczy: w warunkach nasilającej się tendencji do globalizacji kierunki zmian marketingowych zmierzają do zwiększenia konkurencyjności Instytutów Badawczych, zwiększenia użyteczności działalności B+R i transferu wiedzy.

4. Metodyka badań i charakterystyka próby badawczej

Badania empiryczne wchodzące w zakres postawionego założenia badawczego przeprowadzone zostały na grupie 34 instytutów badawczych, które odpowiedziały na przesłaną ankietę. Badania ankietowe zostały przeprowadzone w okresie od sierpnia do października 2016 roku i polegały na przesłaniu ankiety do 55 instytutów badawczych nadzorowanych przez Ministerstwo Rozwoju. Celem badań było pozyskanie informacji koniecznych do weryfikacji przyjętego problemu badawczego oraz umożliwiających poszerzenie dotychczasowego stanu wiedzy na temat kierunków działań marketingowych, a także na temat koniecznych procesów restrukturyzacji właśnie w obszarze marketingu.

Na rys. 1.1 przedstawiono strukturę próby badawczej ze względu kategorię naukową 8 .

Większość badanych Instytutów deklaruje kategorię B, co może wskazywać na coraz lepsze zrozumienie konieczności zintensyfikowania prowadzonej działalności na świadczenie usług badawczo-rozwojowych.

Na kolejnym rys. 1.2 zaprezentowano strukturę próby badawczej ze względu na obszar jej aktywności badawczej.

Większość instytutów deklaruje prowadzenie badań w zakresie nauk chemicznych, nauk technicznych, medycznych, nauk w zakresie inżynierii i ochrony środowiska, co wskazuje na zaprezentowanie większości istotnych obszarów działalności naukowej Instytutów w badanej grupie.

Istotne z punktu widzenia prowadzonej przez Instytuty działalności jest zadeklarowanie przez 100% z nich działalności wg numeru PKD 7219Z, co oznacza, że działalnością podstawową badanych jednostek jest działalność badawczo-rozwojowa (B+R).

5. Podsumowanie i konkluzje

Przedstawione rozważania pozwoliły określić najistotniejsze kierunki działań marketingowych w instytutach badawczych i doprowadziły do następujących wniosków:

Dla potrzeb związanych z weryfikacją tej hipotezy należy dokonać analizy stopnia zaawansowania działań marketingowych z podziałem na poszczególne wskazane kierunki tych działań w obszarze marketingu. Zauważalne jest różne nasilenie poszczególnych działań w każdym z wyodrębnionych kierunków działań marketingowych. Wyniki badań dotyczących tego problemu przedstawiono w tabeli 1.3.

Na podstawie danych zaprezentowanych w tabeli 1.2 można stwierdzić, że w procesach zmian w polskich instytutach badawczych w ramach poszczególnych kierunków marketingowych, występowało różne nasilenie podejmowanych działań w czasie. Wprowadzanie zmian rozpoczynano od realizacji przedsięwzięć polegających na zmianie strategii marketingowej, a przede wszystkim uświadomienie społeczności Instytutów konieczności zintensyfikowania działań w obszarze marketingu. Po czym — jak wynika z badań — realizowano kolejne, wyszczególnione kierunki działań marketingowych. Procesy działań można uznać za prawie zakończone w zakresie strategii marketingowych (86% wskazań) i uświadomienia pracowników w tym zakresie (57% wskazań), działań polegających na stosowaniu marketingu opartego na wiedzy (30% wskazań), promocji w mediach (91%) i dywersyfikację działalności (25% wskazań). Wyniki badań dowodzą, że instytuty badawcze są w trakcie intensywnych przemian w obszarze marketingu, a nowe kierunki w obszarze marketingu dla większości z Instytutów nie są procesem obcym, który dopiero się rozpoczyna.

Oprócz zaprezentowanych wyników badań należy przedstawić kolejne, wynikające ze struktury odpowiedzi na pytanie dotyczące wskazania najważniejszych przedsięwzięć marketingowych realizowanych w poszczególnych latach. Dane te przedstawiono w tabeli 1.4.

Dane przedstawione w tabeli 1.4 pokazują, że w poszczególnych okresach można zauważyć zjawisko zróżnicowania intensywności wprowadzania zmian w zakresie marketingu. Jak wynika z powyższego zestawienia za najistotniejszy i najwcześniej rozpoczęty kierunek zmian uznano tradycyjną formę marketingu m. in. reklamę w mediach, informatory, broszury, gadżety. Tym samym wprowadzenie zmian w zakresie tej tradycyjnej praktyki potwierdza ważność działań marketingowych w polskich instytutach badawczych.

Przedstawione wyniki badań empirycznych dowodzą ponadto, że wprowadzanie zmian w obszarze marketingu jest procesem ciągłym, którego realizacja wymagała dokonania podziału na poszczególne kierunki pod względem „ważności” ich wprowadzania — w polskich instytutach badawczych.

W tym celu dokonano istotnej gradacji poszczególnych kierunków działań marketingowych. Procesy zmian w zakresie poszczególnych kierunków działań były szczególnie intensywnie w 2016 roku.

Rozpoczęcie zmian w zakresie marketingu w instytutach badawczych wywołane było określonymi czynnikami, których zarówno siła, jak i intensywność oddziaływania zależały od zjawisk zachodzących w polskiej gospodarce tj. od globalizacji. Czynniki te wpłynęły (lub wymusiły) podjęcie decyzji o rozpoczęciu określonych działań marketingowych, rozpoczynających się od analizy, diagnozy sytuacji, jak i szczegółowego zaplanowania kierunków działań marketingowych. Wyniki jednocześnie pokazują, że instytuty badawcze stosują zarówno koncepcję marketingu klasycznego, strategicznego, relacyjnego, jak i marketingu opartego na wartości generowane są dwa rodzaje efektów: te kojarzone bezpośrednio z działalnością instytutów badawczych (zysk, wartość jednostki, wartość marki, przychody) i te kojarzone z klientem (satysfakcja klienta, wartość dla klienta).

Działania w zakresie marketingu polegać powinny głównie na promocji Instytutu w zakresie wdrożonych lub wdrażanych prac badawczych (m.in. bazy danych). To właśnie prace badawczo-rozwojowe jako rzeczywisty „produkt” działalności Instytutu stanowią o jego wartości, która powinna być promowana „sprzedawana”, udostępniana jak najszerszemu gronu odbiorców. To właśnie komercjalizacja nauki spowodowała, że wszystkie Instytuty zaczęły być rozpatrywane w kategoriach marketingowych. Aby funkcjonować i rozwijać się konieczne jest zdobycie klienta poprzez informowanie i promowanie swoich produktów. Zmiany zachodzące we współczesnych mediach wymuszają wprowadzenie znaczących modyfikacji w m.in. komunikacji z odbiorcami. Zmiany te będą dotyczyły zarówno wykorzystania form informowania i reklamowania działań i osiągnięć, jak i sposobu oraz języka komunikatów kierowanych do różnych grup adresatów. Nowe media wniosły szeroki wachlarz możliwości dotarcia do zainteresowanych określoną tematyką odbiorców i usprawniania systemu porozumiewania się z nimi. Niezwykle popularną formą działalności marketingowej stały się strony internetowe, dlatego istotnym jest, aby Instytuty zadbały o swoje strony internetowe, by były na bieżąco uzupełniane o nowe istotne informacje o dostępnych usługach, realizowanych pracach badawczo-rozwojowych jak i aby dostarczały niezbędnych informacji o bieżących wydarzeniach dotyczących instytutów.

W związku z powyższym do skutecznych środków promocji nauki i badań instytutów powinny być wykorzystane przede wszystkim:

• Internet jako jeden z najważniejszych mediów promocji nauki w świecie, w tym głównie: witryny internetowe prezentujące instytuty ich ofertę badań, poczta elektroniczna, sieć teleinformatyczna do komunikacji zewnętrznej i wewnętrznej Instytutu, monitorowanie internetu i aktualizowanie wiedzy, narzędzie informacyjno-promocyjne umożliwiające dotarcie do grup docelowych, współpraca z portalami tematycznymi, linki i informacje do realizowanych projektów i partnerów projektowych, instytucji o dostępności wszystkich publikacji.
• Materiały własne instytutów obejmujące: raporty na temat osiągnięć, zawierające uzasadnienie planów badań i nakładów na ich realizację, publikacje prezentujące instytuty (foldery), plakaty promujące daną dziedzinę naukową, biuletyny (newslettery) drukowane lub rozsyłane przez internet.
• Rozszerzenie działalności komórek Informacji Naukowej działających w instytutach, które byłyby odpowiedzialne za organizację systemu udzielania informacji, wizualną identyfikację poszczególnych instytutów, kontakty z mediami, kontakty z otoczeniem w tym społeczno — biznesowym, informowałyby również o ogłaszanych konkursach na realizację prac badawczo — rozwojowych 9 .

W świetle tego ważnymi zadaniami z jakimi powinny zmierzyć się instytuty badawcze powinno być opracowanie systemu komunikacji z otoczeniem, który będzie „pasem transmisyjnym” dla informowania oraz upowszechniania osiągnięć naukowych i prowadzonych badań, a także nawiązanie współpracy z biznesem. W rezultacie działania takie powinny skutecznie wspierać transfer wiedzy i komercjalizację wyników badań prowadzonych w Instytutach.

Głównym zadaniem marketingowym kierowników poszczególnych jednostek powinno być utrzymanie więzi z już istniejącymi klientami oraz penetracja rynku dla zidentyfikowania klientów potencjalnych, dla których należy przygotować odpowiednie oferty. Tylko prowadzenie bardzo aktywnego marketingu z wykorzystaniem wszystkich dostępnych kanałów komunikacji marketingowej jest w stanie wspomóc realizację statutowych zadań instytutów badawczych. W przeciwnym wypadku klienci nie będą mieli wiedzy na temat prowadzonych przez instytuty badań i utrudniony dostęp do ich wyników, niedostateczne ich upowszechnienie, małą zdolność do budowy nowych zespołów badawczych (szczególnie w badaniach interdyscypilinarnych).

Można powiedzieć, że marketing w instytucie uprawiają wszyscy którzy publikują na papierze czy przez strony www, czy występują na konferencjach, seminariach etc. Taki aktywny marketing pozwoli również promować instytuty, konieczne jest zatem aby te działania efektywnie aktywizować i zachęcać pracowników naukowych do takiej właśnie promocji.

Instytuty badawcze mają duży potencjał, dysponują dużym zasobem wiedzy. Niestety często nie wiąże się to ze „sprzedażą” produktów czy usług z prowadzonej działalności badawczo-rozwojowej i często działalność ta jest marginalizowana to w konsekwencji może doprowadzić do tego, że z tej działalności będą „wyłączone” i nie będą mogły działać na rynku gospodarczym jako jednostki naukowe, szczególnie jeżeli potencjalni odbiorcy wiedzy (np. przedsiębiorstwa) będą odczuwali brak ich oferty, a raczej będą odczuwali niemożliwość dotarcia do takiej właśnie oferty 10 .

Nowa rzeczywistość w której instytuty badawcze są istotnymi uczestnikami, obliguje do nieustannych procesów dostosowawczych i jest konieczna ich restrukturyzacja ze wskazaniem kierunków tych działań. Instytuty badawcze aktywnie poszukują swojego miejsca pomiędzy innymi jednostkami naukowymi mającymi misję edukacyjną, zaś najbliższe misji instytutów jest poszukiwanie i tworzenie nowych technologii i nowej wiedzy.

Podsumowując wyniki zrealizowanych badań można wnioskować, że problematyka uwarunkowań i kierunków działań marketingowych instytutów badawczych w tym w obszarze marketingu w latach 2014–2016 jest zagadnieniem niezwykle złożonym. Kierunki działań w obszarze marketingu bardzo dynamicznie się zmieniają. Nowe narzędzia, nowe potrzeby, konieczności dialogu z odbiorcami, wymagają analizy i ewolucji, strategii oraz programów marketingowych, które będą pomagały instytutom w procesie adaptacji do systemu rynkowego 11 .

W świetle dotychczasowych rozważań globalizacja stymuluje do podejmowania radykalnych działań w zakresie działań marketingowych przede wszystkim w kierunku tworzeniu sieci marketingowych, reorientacji na rynek i zmianę dotychczasowej filozofii działania w obszarze marketingu.

Przypisy

1 Por. Słownik wyrazów obcych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 332.

2 R. Koch, Słownik Zarządzania i Finansów. Narzędzia, terminy, techniki od A do Z, Wyd. Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków 1997, s. 76.

3 Por. M. Czerny, R. Łuczak, J. Makowski, Globalistyka. Procesy globalne i ich lokalne konsekwencje, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 23.

4 Por. L. C. Thurow, Przyszłość kapitalizmu, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999, s. 157–220.

5 Por. R. Koch, op. cit., s. 77.

6 Por. Tamże, s. 77.

7 L. Garbarski, I. Rutkowski, W. Wrzosek, Marketing. Punkt zwrotny nowoczesnej firmy, PWE, Warszawa 1998, s 155.

8 Art. 42 ust. 3 Ustawa z dnia 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki. Dz.U. 2010, Nr 96, poz. 615.

W wyniku kompleksowej oceny jakości działalności naukowej lub badawczo-rozwojowej jednostkom naukowym jest przyznawana kategoria: A+ (poziom wiodący), A (poziom bardzo dobry), B (poziom zadawalający z rekomendacją wzmocnienia działalności naukowej, badawczo — rozwojowej lub stymulującej innowacyjność gospodarki), C (poziom niezadawalający). Ocena parametryczna oznacza ocenę działalności jednostki naukowej, uwzględniającą wyniki działalności naukowej, zastosowania praktyczne wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz inne rodzaje aktywności jednostki naukowej.

9 W. Wiśniowski, Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych. Prace Instytutu Lotnictwa nr 208, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Lotnictwa, Warszawa 2012, s. 13–19.

10 Ibidem, s. 51–57.

11 W. Wiśniowski, Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Lotnictwa, Warszawa, 2012, s. 10.

Bibliografia

1. Altman, R. (2009). The Great Crash 2008. Foreign Affairs, Vol. 88, nr 1.
2. Garbarski, L., Rutkowski, W., Wrzosek, W. (1998). Marketing Punkt zwrotny nowoczesnej firmy. Warszawa: PWE.
3. Landler, M. (2008). West Is in Talks on credit to Aid Poorer Nation. The New York Times.
4. Mishkin, F. (2000–2007). The Economics of Money. Banking, and Financial Markets.The Addison-Wesley. Overview of the GSEs’Housing Goal Performance.
5. Sors, G. (1999). Kryzys światowego kapitalizmu. Warszawa: Muza S.A.
6. Tofler, A. (1977). Ekospazm. Warszawa: Czytelnik.
7. Wiśniowski W. (2010). Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych. Prace Instytutu Lotnictwa nr 208, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Lotnictwa.
8. Wiśniowski, W. (2012). Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych. Prace Instytutu Lotnictwa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Lotnictwa.
9. Ustawa z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych. Tekst jednolity: Dz.U. 2008, Nr 159, poz. 993 z późn. zm.
10. Ustawa z dnia 30 kwietnia 2010 r. — Przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki. Dz.U. 2010, Nr 96, poz. 620 z późn. zm..
11. Ustawa z dnia 8 października 2004 r. o zasadach finansowania nauki. Tekst jednolity: Dz.U. 2008, Nr 169, poz. 1049 z późn. zm.
12. Ustawa z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych. Dz.U. 2010, Nr 96, poz. 618 z późn. zm.