A rationally managed enterprise, systemically focussed on dynamic development at the stage of progress, competitiveness, conquering new markets, or increasing its position on existing markets, must be able to combine three spheres of activity into one systemic whole. Such spheres include: the pre-production sphere, the production sphere, and the postproduction sphere. A special role should be assigned to the pre-production sphere, because it involves the processes of generating/acquiring knowledge necessary to effectively solve all managerial, organisational, technical, and technological problems arising in the company and its environment. The ability to quickly and effectively conduct the processes of generating/acquiring knowledge requires a rational link between research and development (R&D) and innovation activities into one common whole research-development-innovation (R&D&I). The concept of treating the above phases together makes up the cycle of the research system, which can be considered the most important stimulus for the generation of knowledge in the structures of the modern economic entity (Mate & Molero, 2021, p. 1–14). The presented concept requires changes in the approach to managing individual spheres of the company’s activity, it requires innovation in management.

Particular emphasis should be placed on developing the ability to identify problems and acquire the knowledge necessary to solve them efficiently, materialised in the form of streamlining and radical innovations. Such knowledge is acquired as a result of organised R&D activities carried out within the enterprise or organised acquisition of external knowledge. Research and development is considered the cornerstone of the competitive advantage, the long-term success of the organisation (Heij et al., 2020, p. 277–294). In the absence of sufficient resources of up-to-date knowledge, effective solutions to even the smallest problems are not possible. Therefore, the management faces an important task consisting of organising R&D activities in such a way as to ensure a systematic supply of knowledge necessary to identify and solve problems and create innovations, especially product and process innovations.

Rational organisation of R&D and innovation activities, efficient management of these functions, should be based on the ability to identify the actual state, the knowledge of which would be the basis for designing and implementing structural and process changes covering both R&D and innovation activities (Heij et al., 2020, p. 277–294). Rational organisation of R&D activities and linking them with innovative activities is an important challenge for the management of modern business entities. However, in the context of daily practice, it may be doubtful whether managers feel the need to take such actions or improve them. Do they see a connection between the results of R&D and innovation activities and the technical and economic results of the company and its market position?

In general, there are significant differences in the perception of the essence of R&D&I activities presented in the literature and the daily activities of many business entities in this field. The European Commission’s report concludes that sound research and innovation policies can help build an inclusive, sustainable, competitive, and resilient Europe. R&D and innovation are a source of prosperity and a catalyst for social, economic, and environmental sustainability. Research and innovation are the basis for productivity growth and the competitiveness of the economy. They support the creation of new and better jobs and the development of knowledge-based sectors (Report, 2022a, p. 5).

According to statistical data presented by EUROSTAT (2020), the percentage of enterprises conducting internal R&D was at the level of 17.1% in the European Union (EU). In Poland, on the other hand, the percentage of such companies was only 8.8% (https://ec.europa.eu/ databrowser/). According to the European Innovation Scoreboard, Poland is in the group of so-called emerging innovators (the fourth group-the lowest classified). In 2022, it reached 60.5% of the EU average (Report, 2022b, p. 20). Recent surveys conducted among 846 respondents from 17 countries (including Poland) indicate a 10% decrease in internal resources in the R&D sphere compared to the previous year (Ayming Report, 2023, p. 7).

Examples of data indicate the need to undertake systemic improvement activities leading to the popularisation of R&D&I activities in business entities. An important instrument for such changes should be innovations in management with particular emphasis on social aspects (shaping innovative behaviour among employees), organisational and financial aspects, which are the basis for ensuring the smooth course of R&D&I activities.

Literature Review

The literature on R&D activities can be divided into two groups focussed on: (1) analysis of theoretical aspects of the essence of R&D activities and its role in the development of the organisation, and (2) identification of the actual involvement and achievements of the organisation in the field of R&D. In the publications of the first group, many issues related to this activity, its level, and its management are raised (Kisielnicki, 2018, p. 25–43). In practice, managers of organisations are not always aware of the role of R&D in the development of business entities and entire societies, therefore they do not show interest in this sphere of activity, or this interest is weak and not supported by scientific research (Jasiński, 2021, p. 22; Mate & Molero, 2021, p. 1–14). One of the reasons for this may be the uncertainty about the unambiguously positive impact of R&D activities on innovation and the results of the entire organisation (Heij et al., 2020, p. 277–294; Salisu & Abu Bakar, 2019, p. 56–61). In the literature on the subject of R&D activity, an important function is attributed to generating knowledge (Świadek, 2017, p. 75–84). According to Nonaka and Takeuchi, an organisation’s ability to effectively solve problems and create innovations depends on the ability to efficiently create knowledge (Nonaka & Takeuchi, 2000, p. 66), which is created within the framework of rationally managed R&D activities (Baruk, 2006, p. 55–90; Ferreira et al., 2023, p. 322–338; Suomala & Jokioinen, 2003, p. 213–227). The lack of organised R+D activities in business entities is one of the main barriers to the efficient creation and implementation of innovations (Das et al., 2018, p. 96–112; Kozioł-Nadolna, 2022, p. 3192–3201; Okoń-Horodyńska, 2004, p. 141–163). However, the knowledge generated within the organisation is not always enough to efficiently create innovations. It is therefore necessary to acquire external knowledge (Klessova et al., 2023, p. 1–23; Serrano-Bedia et al., 2010, p. 439–465; Śliwa & Patalas-Maliszewska, 2015, p. 267–280; Smiljic et al., 2023, p. 260–278). It is believed that economic entities conducting their own R&D activity are more likely to reach for external knowledge (Yamaguchi et al., 2021, p. 114–126). Organisations that decide to implement technological changes based on R&D should also introduce changes in the social system. Such changes include innovations in management (Heij et al., 2020, p. 277–294). It seems that these issues are a weakness of the managers of Polish enterprises.

The second group of publications on R&D activities are empirical research reports. An example of such a study is the report on R&D activities in Poland. Surveys show that 65% of companies from the industrial sector and 49% from the trade and service sector were involved in R&D projects (own work or outsourced) (KPMG w Polsce, 2013, p. 1–48). The relatively low level of R&D activity in Poland is evidenced by the results of research conducted by the Polish Agency for Enterprise Development, published in a report in 2013 (PARP, 2013, p. 1–173).

Although subsequent studies indicate an increase in some measures of R&D activity in Poland, their level does not match, for example, the average values in the EU (Deloitte Polska, 2016, p. 1–40; European Commission – Joint Research Centre, 2021, p. 1–32; IDEA Instytut, 2021, p. 1–174; Polski Instytut Ekonomiczny, 2019, p. 1–38; Raport Ayming, 2019, p. 1–44). This thesis is also confirmed by the publications of the author of this text (Baruk, 2016, p. 57–78; Baruk, 2019, p. 1–26; Baruk, 2020, p. 21–48; Baruk, 2022, p. 25–52). As a consequence, Poland ranks among the ’emerging innovators’. A systemic improvement in the level and universality of R&D work should therefore be sought, among others, in the change in the concept of management of the R&D&I sphere.

Research problem: the article attempts to solve the research problem contained in the question: what is the level and dynamics of R&D activity in Polish business entities, treated as an important source of knowledge in the processes of generating innovations? Answering the question formulated in this way required the adoption of the following measures of R&D activity: (1) the number of entities conducting R&D activities; (2) percentage share of entities conducting R&D in the total number of business entities in the industry; (3) employment in R&D activities and its structure; 4) expenditure on R&D and its structure.

Aim: The aim of the publication is to analyse the level and dynamics of the adopted measures of R&D activity, to assess the prevalence of R&D activity in Polish business entities, and to propose directions of improvement in this area.

Research methods: The following research methods were used to develop the publication: (1) cognitive-critical analysis of selected literature on the subject, (2) descriptive and comparative method, (3) statistical method, and (4) projection method.

The first three methods were used to interpret R&D activities, treated as an important source of creating knowledge necessary to effectively solve problems occurring in innovative processes, with particular emphasis on assessing the level and dynamics of adopted measures of R&D activity. The projection method was used to propose improvement changes in R&D&I business management processes and to develop a rational management model for R&D functions and creating innovations.

Results: R&D activity is one of the basic functions generating knowledge necessary for the efficient creation and implementation of innovations in all functional areas of business entities. A prerequisite for the rational development of this activity is efficient management and combining it with innovative activities into one common system. In practice, R&D activity is rather sporadic, intuitive, and deviating from theoretical assumptions. The high rank of R&D activities as a source of knowledge materialised in innovative processes largely depends on the ability of the management to innovatively manage this functional area. However, the level and dynamics of the analysed measures of R&D activity indicate the accidental, rather than innovative nature of this management.

Research limitations/implications: It seems that, for many business managers, the current technical and economic performance of the organisation is a priority in the decision-making process. On the other hand, new management concepts focussed on the future of the organisation, on the knowledge generated in R&D processes, systemically related to innovative activities, are not the strengths of the managerial staff. Systemic changes in the mentality and substantive preparation of managers are necessary so that R&D&I activities fulfil the role assigned to them in the development of business entities.

Practical implications: Awareness of the high importance of R&D&I activities in the improvement of social, organisational, technological, and economic development of the company, its understanding and striving for practical use, determining the improvement of the efficiency of management of R&D&I processes, increasing their impact on the economics of the organisation, and improving customer relations.

Social implications: Efficient management of R&D&I activities can inspire to generate/acquire knowledge, learn, share knowledge, and systematically materialise it in innovations that provide new values to both employees and customers who are more willing to engage in shaping the internal R&D&I environment.

Originality: The content of the publication contributes to the theory of R&D management and its systemic connection with innovative activities. The concept of basing the information and decision-making process on the results of the assessment of the existing state in the field of R&D activities using specific measures and linking this activity with innovative activity was proposed. The concept of a model approach to the management of R&D spheres and an innovative one, constituting a model for practical management activities, was also proposed.

Type of publication: Theoretical-Research

Research Results and Discussion: Entities involved in R&D activities

According to the statistics of the Central Statistical Office (GUS), entities involved in R&D activities include those organisations in which R&D activity is the main type of economic activity, which implement R&D projects in addition to other basic activities or finance R&D works performed by other entities (GUS, 2022c, p. 20). As can be seen from Table 1, in the analysed period of time, the number of entities involved in R&D activities showed a slight upward trend from 5,779 in 2018 to 7,370 in 2021. Year-on-year, these increases amounted to: 1.5% in 2019, 8.8% in 2020, and 15.5% in 2021, which is a positive phenomenon.

A positive phenomenon is the systematic, albeit small, increase in the number of organisations involved in R&D. Compared to 2018, this increase was 1.45 % in 2019, 10.42% in 2020, and 27.53% in 2021. The analysis of the percentage share of entities carrying out R&D works in the total number of business entities in the industry indicates a small percentage of such organisations that dealt with this form of activity. This share remained at around 2.5%. Only in 2021, it slightly exceeded 3%.

Taking into account the size of business entities conducting R&D activities, measured by the number of employees, it should be stated that medium-sized entities employing from 50 to 249 employees were the most common in this area. Next came small entities. Large entities did it the least. On average, in the period under review, the prevalence of such work was at the level of 28.85% in medium-sized entities with a slight downward trend over time. In large organisations, this percentage was 19.2% also with a downward trend. Slightly higher prevalence of R&D activities was characteristic of the smallest entities employing up to 9 employees. On average, in the analysed period, it was at the level of 24.3% with a slightly upward trend. Greater universality of R&D activities was demonstrated by small entities employing from 10 to 49 employees. On average, 27.7% of such organisations carried out some work in this area. This prevalence was rather stable over the time interval considered.

R&D staff

The efficiency of R&D activities depends on the employment of properly prepared personnel. This group includes persons: (1) directly involved in the implementation of R&D work (persons working in an organisation conducting R&D activities and external collaborators), (2) persons providing direct services for R&D activities (e.g. managers of R&D works, administrative service employees, office workers, and technicians).

In general, these staff can be divided into two groups (GUS, 2022c, p. 34–35): (a) internal staff-including people working in an organisation carrying out R&D work and directly contributing to the implementation of R&D activities (persons employed on the basis of an employment relationship or service relationship; employers and self-employed persons; agents working on the basis of agency contracts; homeworkers; persons who are members of agricultural cooperatives) and (b) external staff, that is, independent (self-employed) or dependent workers (salaried) participating in the R&D activities of a given organisation, but not being formally employed by the organisation carrying out R&D work.

As can be seen from Table 2, 266,283 people worked in the R&D sphere in 2018. Most of them (76.5%) were internal staff. In 2019, the number of such employees increased to 271,025 people. Compared to the previous year, an increase of 4,742 people was recorded, that is, by 1.8%. Here, too, internal staff dominated. It accounted for 79.3% of the total staff. In 2020, there was a further increase in the number of people employed in the R&D sphere by 4.6% compared to the previous year. These were mainly internal staff (79.8% of the total staff). The next year of analysis (2021) was characterised by a further increase in the total number of employees in the R&D sphere, which is a positive phenomenon. Compared to the previous year, this number increased by 22,132 people, that is, by 7.8%. In that year, internal staff accounted for 81.5% of the total number of employees in the R&D sphere.

In general, in the analysed period, the total number of R&D staff increased in subsequent years from 266,283 people in 2018 to 305,563 people in 2021. The number of internal staff also increased steadily from 203,588 people in 2018 to 249,014 people in 2021. The second group of R&D employees were external staff, whose number varied from year to year. Compared to the previous year, the number of external staff decreased by 10.4% in 2019. In 2020, it increased by 1.95% compared to the previous year. In 2021, there was a further decrease in the number of external staff by 1.3% compared to 2020. Compared to 2018, the number of external staff decreased by 9.8% in 2021.

Referring to the number of R&D staff to the size of business entities, it should be stated that this number was the lowest in micro-enterprises employing up to 9 employees. During the period under review, this number increased from 5,979 in 2018 to 9,101 in 2021 – an increase of 52.1%. The largest number of R&D staff was characterised by large organisations employing 250 or more employees. In 2018, 197,433 people involved in research and development worked in them. In 2021, this number increased to 222,998 people. Thus, there was an increase in employment by 12.9%.

Overall, in 2018, the share of R&D staff of micro-enterprises in the total number of R&D staff was 2.2%. In small enterprises, this ratio was at the level of 6.4%; 17.2% in medium-sized enterprises and 74.1% in large enterprises. In 2019, these shares amounted to: 2.5% in micro-enterprises, 6.2% in small enterprises, 16.9% in medium-sized enterprises, and 74.4% in large enterprises. In 2020, R&D staff of micro-enterprises accounted for 3.3% of all R&D personnel; 7.2% in small enterprises, 15.5% in medium-sized enterprises, and 73.9% in large enterprises. Similar relations took place in 2021. In the case of micro-enterprises, this share was 3.0%; 7.7% in small enterprises, 16.3% in medium-sized enterprises, and 73.0% in large enterprises.

It should be noted that, in all groups of analysed business entities conducting R&D activities, the majority were the internal staff. The smallest difference between the number of internal and external staff appeared in micro-enterprises. It amounted to 107 employees in 2018, 834 in 2019, and 1,125 in 2021. In 2020 alone, external staff outnumbered internal staff by 356. The small differences in the number of internal and external staff involved in R&D in micro-enterprises are understandable. They result from the limited financial capacity of these economic operators and the small number of employees in total. In other groups of companies, the predominance of internal staff increased as their size increased. Between 2018 and 2021, there was an average of 8.65 internal staff per 1,000 employees. On the other hand, the number of researchers in internal R&D staff per 1,000 employees was on average 6.35 people in the same period.

The development of the number of R&D staff can also be analysed across groups and executive sectors. As Table 3 shows, the largest number of R&D staff was employed in the higher education sector. In 2018, 141,877 employees worked there. However, in the next 2 years, this number decreased by 1,071 people in 2019 and by 3,881 people in 2020. In 2021, this sector employed 2,197 employees less than in the base year. However, compared to the previous year, there was a slight increase (by 1,684 people) in R&D staff.

The second largest R&D staff was occupied by the corporate sector. In 2018, 113,395 R&D staff were employed there, that is, 28,482 people less than in the higher education sector. In contrast to the higher education sector, the number of R&D staff in the enterprise sector increased in the following years of the analysis. For 2018, this number increased by: 7,815 people in 2019 (6.9%), 21,332 people in 2020 (18.8%), and 42,289 people in 2021 (37.3%). Compared to the higher education sector, the employment of R&D staff in the enterprise sector was lower in subsequent years of the analysis by: 28,482 people in 2018, 19,596 people in 2019, and 3,269 people in 2020. The exception was 2021, when the number of employees in the R&D sphere of the enterprise sector was higher by 16,004 people compared to the higher education sector.

In terms of the number of employed R&D personnel, the government ministry was in third place. In 2018, 8,080 people worked there. In the following year, this number decreased by 1,356 people, that is, by 16.8%. The year 2020 was characterised by an increase in the number of B&R staff to 8,813 people. Compared to the base year, this increase amounted to 9.1%, and 31.1%, compared to the previous year. However, in 2021, employment decreased by 280 people, that is, by 3.2%, compared to the previous year. The variable level of R&D staff in the government sector indicates the lack of a prospective research and development policy in this sector.

By far, the least R&D staff was employed in the sector of private nonprofit institutions. In this sector, the total number of R&D employees decreased in subsequent years of the analysis. In 2018, it amounted to 2,931 people. In 2019, it decreased by 646 people (22.0%), in 2020, by 1,036 people (35.3%), and in 2021, by 1,265 people (43.2%). A characteristic feature of this sector is the higher number of external staff compared to internal staff during the period considered. At the same time, the number of employees in the R&D sphere, both internal and external, decreased in subsequent years of the analysis. It can therefore be assumed that R&D activity in this sector was of marginal importance. In other sectors, the number of internal staff far exceeded the number of external staff.

Expenditures on R&D activities

R&D activity, like any other form of activity, requires adequate financial resources. The basic statistical indicator in this area is gross domestic expenditure on R&D activities (GERD). They constitute the amount of total internal expenditures on R&D activities carried out on the territory of a given country in the indicated reporting period. Internal expenditures on R&D activities include all current expenditures and gross capital expenditures on fixed assets related to R&D activities conducted in a statistical unit in a given reporting period, regardless of the source of financing (GUS, 2022c, p. 19). As shown in Table 4, in 2018, GERD amounted to PLN 25,647.8 million. Compared to 2018, in subsequent years of the analysis, these expenditures gradually increased: by 18.1% in 2019, by 26.3% in 2020, and by 46.9% in 2021. Year-on-year, these increases were 18.1% in 2019, 7.0% in 2020, and 16.3% in 2021, respectively. The share of these inputs in the gross domestic product (GDP) in the period considered was on average at the level of 1.34%. A positive phenomenon is a slight increase in this indicator in subsequent years of analysis from 1.21% in 2018 to 1.44% in 2021. In 2018, PLN 668 of these expenditures accounted for per capita. In subsequent years of analysis, this amount gradually increased and in 2021, reached the level of PLN 992.

The source of financing for R&D activities was also the rest of the world. In 2018, PLN 1,804.5 million came from this source. In subsequent years, this amount increased by 18.3% in 2019, by 28.9% in 2020, and by 70.6% in 2021, reaching PLN 3,079.1 million. The share of foreign funds in GERD was on average at the level of 7.35% in the analysed period. It reached its highest value in 2021–8.2%.

The funds of the EC were also used to finance R&D works. In 2018, it was PLN 1,035.7 million. In subsequent years, these amounts increased by 37.5% in 2019, by 65.3% in 2020, and by 130.9% in 2021. However, the share of these measures in gross domestic inputs averaged 5.1%. On a positive note, it has gradually increased from 4.0% in 2018 to 6.3% in 2021. The European Commission’s funds for R&D activities were used by a relatively small number of entities. In 2018, it was 891 organisations, which accounted for only 15.4% of entities conducting R&D work. In subsequent years of analysis, the number of entities using EU funds for R&D activities increased slightly (year-on-year) by 15.7% in 2019, by 9.0% in 2020, and by 21.8% in 2021. In the last year, 1,369 entities benefited from EU funds, which accounted for 18.6% of all organisations conducting R&D work.

The level of internal expenditures on R&D activities considered in the cross-section of individual executive sectors and size classes of enterprises is interesting. As can be seen from Table 5, in total, in the country, the amount of expenditure on R&D increased along with the increase in the size of enterprises. For example, in 2021, the share of expenditures incurred by micro-enterprises accounted for 2.5% of the total expenditure incurred on R&D. In the case of small entities, this share increased to 7.7%. An even higher value–15.7%–was achieved in medium-sized entities and the highest in large entities–74.1%. In each enterprise size class, the volume of expenditures incurred increased, with the exception of mediumsized enterprises, where in 2020, PLN 172.4 million less was allocated to R&D than in the previous year.

Turning to the sector analysis, it should be stated that the largest expenditure on R&D took place in the corporate sector. In 2018, they amounted to PLN 16,950.8 million, which accounted for 66.1% of total expenditures on R&D. In subsequent years of analysis, these shares amounted to: 62.8% in 2019, 62.8% in 2020, and 63.1% in 2021, respectively. Total expenditures in the enterprise sector increased in subsequent years of analysis. In 2019, they increased (year-on-year) by PLN 2,080.1 million, by PLN 1,328.2 million in 2020, and by PLN 3,410 million in 2021.

In the enterprise sector, micro-enterprises spent the least funds on R&D. In 2018, they accounted for only 2.6% of the total expenditures incurred in the entire enterprise sector. In 2019, this share was 3.1%, and 3.5% in 2020. Much larger amounts on R&D were spent by small entities. In 2018, the share of expenditures for this purpose accounted for 9.9% of all expenditures incurred in the enterprise sector. In 2019, it was 9.6% and, in 2020, it was 10.5%. In terms of absolute value, medium-sized companies allocated even higher funds to R&D. In 2018, they accounted for 20.7% of total expenditures. In the following year, this share was 21% and in 2020, it was 19.2%. The highest expenditure on R&D was incurred by large entities in the enterprise sector. In 2018, it was PLN 11,319.0 million, which accounted for 66.8% of the total expenditures of this sector. In the following year, this share was at a similar level of 66.4%, to increase to 66.8% in 2020. The development of the considered measure in 2021 was omitted due to the lack of numerical data presented by the GUS.

The higher education sector ranked second in terms of internal expenditure on R&D activities, analysed in the cross-section of executive sectors and size classes of enterprises. Its expenditure for this purpose accounted for 31.7% of total expenditures in 2018. In subsequent years, these shares amounted to 35.6% in 2019 and 34.9% in 2020. In this sector, it is impossible to fully analyse the development of expenditures on R&D in the cross-section of size classes of entities due to the lack of data. Data for 2018–2020 indicate that large enterprises allocated the largest amounts to R&D. In 2018, PLN 7199.2 million was spent for this purpose. This amount accounted for 88.6% of total expenditure in the higher education sector. In 2019, PLN 2407.8 million more was allocated to R&D than in the previous year. They accounted for 89.1% of total expenditure in this sector.

Even higher expenditures were incurred by large enterprises in the higher education sector in 2020. Compared to the previous year, they increased by PLN 804.1 million, which amounted to 91.9% of the total expenditures of the sector considered. Much less internal expenditure on R+D was borne by the government sector. In 2018, PLN 498.6 million was spent there. The share of this amount in total expenditures is only 1.9%. In the following year of analysis, PLN 114.4 million less was spent for this purpose than in the previous year. These funds accounted for only 1.3% of total expenditures. In 2020, PLN 639.1 million was allocated to R&D in the government sector, that is, PLN 254.9 million more than in the previous year. The share of these expenditures in total expenditures is less than 2% (1.97%). Compared to the previous year, R&D expenses in 2021 increased by PLN 131.2 million. They accounted for only 2% of total domestic expenditure. The available figures indicate that large companies have invested the most in R&D in this sector. In 2018, they accounted for 44.8% of total government sector expenditures. In 2019, this ratio was 63.2%, and in 2020, 51.2%.

The least active entities in the field of financing R&D activities were recorded by entities from the sector of private non-commercial institutions. In subsequent years of analysis, a total of PLN 76.7 million was spent in 2018, that is, 0.3% of total expenditure. In 2019, these expenses increased to PLN 90.3 million. They accounted for 0.3% of total expenditures. In the following year, these expenditures decreased by PLN 10.8 million and their share in total expenditures amounted to 0.2%. In 2021, R&D expenditures fell further to PLN 77.5 million. This amount represented 0.2% of the total expenditure for this purpose. In the cross-section of size classes of entities in this sector, micro-enterprises and small enterprises incurred greater expenditures, but without regular increases in the amounts spent.

The results of the analysis of internal expenditures on R&D activities considered according to types of costs and implementation sectors are interesting. The structure of internal expenditures on R&D consists of current (including personnel) and investment expenditures. Current expenditures include personnel expenditure on R&D personnel as well as other current expenditures related to R&D activities: services and items consumed within one year, annual fees, and rents. Personnel expenses include the remuneration of R&D staff and related costs or additional benefits. On the other hand, investment outlays are the annual gross amount paid for acquired fixed assets, repeatedly used in R&D activities for a period longer than one year (GUS, 2022c, p. 27).

As can be seen from Table 6, the total country was dominated by current expenditures over capital expenditures in individual years of the analysis. Current expenditures were characterised by their systematic growth (yearonyear): in 2019 by 22.4%, in 2020 by 9.3%, and in 2021 by 16.6%. The share of current expenditures in total expenditures was: 79.5% in 2018, 82.4% in 2019, 84.2% in 2020, and 84.4% in 2021. On the other hand, the share of capital expenditures in internal expenditures was much smaller, irregular, and amounted to: 20.5% in 2018, 17.6% in 2019, 15.8% in 2020, and 15.6% in 2021.

Current expenditures in R&D activities also dominated in individual executive sectors. In the enterprise sector, they increased in subsequent years of analysis, and their share in the total expenditures of this sector amounted to: 74.2% in 2018, 78.4% in 2019, 82.4% in 2020, and 84.3% in 2021. The higher education sector ranked second in terms of R&D expenditures. Most of them are current expenditures. In 2018, they accounted for 89.7% of total expenditures in this sector. In 2019, this share was 89.3%. In the next two years, current expenditures accounted for 87.4% and 84.9% of total expenditures, respectively.

Significantly, lower R&D expenditures were incurred in the government sector and in the sector of private non-profit institutions. In the first sector, the share of total expenditures in total domestic expenditures amounted to: 1.9% in 2018, 1.3% in 2019, and 2% each in 2020 and 2021. The private nonprofit institutions sector had even lower values of these shares: 0.3% in 2018, 0.3% in 2019, 0.2% in 2020, and 0.2% in 2021. Significantly less money was spent on investments in all sectors. They accounted for a small percentage of total expenditures.

The results of the structure of internal expenditures on R&D activities considered by types of activities and implementation sectors are interesting. As can be seen from Table 7, in total, development work absorbed the most funds in the country. The share of expenditures on these works in total expenditures was: 54.2% in 2018, 46.5% in 2019, 51.0% in 2020, and 53.4% in 2021. Year-on-year, these expenditures increased by: 1.21% in 2019, 17.5% in 2020, and 21.8% in 2021. In the second place in terms of the amount of expenditure on R&D was basic research. The share of these expenditures in total expenditures was: 32.5% in 2018, 40.1% in 2019, 33.2% in 2020, and 32.1% in 2021. In contrast to expenditure on development works, expenditure on basic research did not increase in subsequent years of analysis. In 2019, they increased by 45.5% compared to the previous year. In 2020, PLN 1,377.5 million less was spent on basic research than in the previous year. Therefore, there was a decrease in expenditures for this purpose by 11.3% compared to the previous year. In 2021, PLN 1,315.0 million more was spent on basic research than in 2020. Thus, there was an increase in expenditures by 12.2%.

The least popular was the funding of applied research. This is evidenced by the lowest amounts allocated for this purpose in individual years of the analysis. A positive feature of these expenditures was their systematic, albeit slight increase in subsequent years. They increased by 19.7% in 2019, 25.5% in 2020, and 6.9% in 2021.

Across the implementation sectors, the priorities in terms of the amount of expenditure on R&D were variable. The enterprise sector was dominated by expenditures on development works. The amount of these expenditures increased in subsequent years of the analysis (year-on-year): by PLN 134.7 million in 2019, by 17.3% in 2020, and by 18.1% in 2021. The share of expenditures on development works in the enterprise sector in total development expenditures in the country amounted to: 92.7% in 2018, 92.6% in 2019, 92.4% in 2020, and 89.6% in 2021.

In the enterprise sector, applied research was the second largest in terms of expenditure, with the exception of 2019, when more resources were spent on basic research. The difference amounted to PLN 662.9 million. A positive feature of expenditures on applied research was their successive but slight increase in subsequent years of analysis. Year-on-year, these amounts increased by: 21.9% in 2019, 22.3% in 2020, and 7.6% in 2021. In 2018, expenditures on applied research in the enterprise sector accounted for 64.5% of such expenditures incurred in total in the country. In subsequent years, these relations amounted to: 65.7% in 2019, 64.0% in 2020, and 64.4% in 2021.

In the enterprise sector, relatively, the smallest expenditure was spent on basic research. Most funds were spent in 2019, the least in 2020. The share of these expenditures in the total expenditures of the enterprise sector was at the level of: 11.0% in 2018, 17.5% in 2019, 8.9% in 2020, and 9.3% in 2021. Compared to the total expenditure on basic research in the country, expenditures for this purpose in the enterprise sector amounted to: 22.4% in 2018, 27.4% in 2019, 16.9% in 2020, and 18.3% in 2021.

In contrast to the business sector, basic research was the most financial resource in the higher education sector, followed by applied research. In third place were development works. A characteristic feature of all types of R&D activities in the higher education sector was a gradual increase in expenditures incurred in subsequent years of analysis. In relation to overall expenditure in the higher education sector, expenditure on basic research was 76.4% in 2018, 79.6% in 2019, 76.3% in 2020, and 73.2% in 2021. The amount of these expenditures in subsequent years of the analysis increased by: 38.3% in 2019, 0.6% in 2020, and 10.7% in 2021. Much lower investment in the higher education sector was spent on applied research.

Their share in the total expenditures of this sector was: 13.6% in 2018, 12.0% in 2019, 14.4% in 2020, and 13.7% in 2021. The least popular in the higher education sector was the development work, on which the least financial resources were spent during the period under review.

The share of R&D expenditures of the private non-profit sector in the total domestic expenditure was 0.3% in 2018, 0.3% in 2019, 0.2% in 2020, and 0.2% in 2021, respectively, with no clear emphasis on any type of R&D activity.

Conclusions

The analysis of empirical material indicates that, in the analysed period of time, a small percentage of business entities (less than 4%) conducted R&D activities. Medium-sized organisations were most often involved in R&D activities. However, their share in this work did not exceed 30% and had decreasing trends in subsequent years of analysis. There were between 8.1 internal staff per 1,000 employees in 2018 and 9.3 in 2021. By contrast, the share of researchers in internal R&D staff stood at 6.1 in 2018 and 2019, rising to 6.8 in 2021. A positive phenomenon was the increasing number of total R&D staff in subsequent years. These were mainly internal staff, constituting on average 79.3% of all R&D employees in the analysed period. While the number of internal staff increased in subsequent years, the number of external staff did not show an upward trend. In 2021, it accounted for 90.2% of the 2018 figure.

The number of R&D staff changed along with the change in the size of business entities measured by the number of employees. Micro-organisations had an increasing overall workforce until 2020 and a decline in 2021. The second feature was the slightly higher number of internal staff compared to the number of external staff. Along with the increase in the size of business entities, the number of B&R staff in total increased, which is a normal phenomenon. There was also a growing gap between the number of internal and external staff in favour of the former. On the other hand, there were no regular increases in the number of R&D employees in subsequent years of the analysis, especially with regard to external staff. In large organisations, the number of external R&D employees has been gradually decreasing, which suggests greater independence of such organisations in conducting R&D activities.

Across the overall implementation sectors, the higher education sector employed the largest number of R&D staff, with the exception of 2021, when the corporate sector took the lead. The sector of private non-profit institutions came last. In this sector, as the only one, the number of external staff exceeded the number of internal staff and decreased in subsequent years of the analysis, as did the total number of staff. Downward trends in the number of external R&D employees were also recorded in the higher education sector. In other sectors, there were irregularities in the development of this measure.

In general, the number of R&D employees increased with the size of business entities. This is a specific regularity resulting from the fact that the smallest organisations do not have the staff, organisational and financial conditions to separate R&D cells in their structures. Such entities are more likely to be assisted by external staff.

Another positive phenomenon is the increase in expenditure on R&D in the analysed period of time and their increasing amount per capita. There was also a slight increase in the share of gross domestic capital formation for R&D activities in GDP. However, this share was significantly lower than the EU average. In addition to national funds, the source of financing R&D activities were also funds from the European Commission (EC) and funds from the rest of the world. The share of foreign funds in domestic outlays was only 8.2% in 2021. The European Commission’s funds accounted for an even smaller share in national expenditures. In the most favourable 2021, this share was 6.3%. A small but increasing percentage of entities benefiting from EC funds was also beneficial. In 2021, it was 18.6%.

A characteristic feature of total internal expenditures on R&D was their increase in subsequent years of analysis. Similar trends occurred in operators considered by size classes, with the exception of medium-sized organisations. These outlays increased as the size of enterprises increased. In the cross-section of executive sectors, the largest internal expenditure on R&D was incurred in the corporate sector, and the lowest in the sector of private non-profit institutions.

In the structure of total internal expenditures on R&D, current expenditures dominated over capital expenditures. Similar relations occurred in all executive sectors without clear upward trends. The priority in this expenditure was the financing of development work, followed by basic research. In last place was applied research. The accents in R&D expenditures in individual sectors were slightly different. In the enterprise sector, the largest amount of funds was allocated to development work, followed by applied research (with the exception of 2019). At the end of the priorities were basic research. The exception was 2019, when expenditure on basic research exceeded expenditure on applied research. In the government sector, basic research has been the most resourced, as has the higher education sector. In the sector of private non-profit institutions, preferences in financing R&D activities were not as diverse as in other sectors.

In general, the level and dynamics of selected measures of R&D activity indicate that this activity was not a priority in the information and decisionmaking processes of managers. The actions taken were more focussed on overcoming current problems than on solving strategic issues. In many entities, the problem of systemic R&D work did not exist at all, as indicated by a small percentage of companies conducting R&D activities. The insufficient interest of management in systemic business development is also evidenced by the relatively low position of Poland compared to the average results in the EU.

The level, dynamics, and universality of R&D activity depend on many internal and external factors. One of the internal factors is the ability of the management to rationally, systemic, future-oriented management of the R&D&I sphere (Tidd & Bessant, 2013, p. 114–120). There are significant reserves in this area for improving management efficiency. It is necessary to give up accidental management, focussed on solving current problems and move to rational, systemic, future-oriented management of the enterprise, based on the knowledge and widespread use of modern management methods, especially management through innovation, innovation management, and knowledge management. The concept of such management is illustrated in Figure 1.

This concept emphasises the rational combination of the general strategy of development of the business entity with functional strategies. These strategies set the directions of internal R&D&I activities and cooperation with external organisations conducting external R&D. The consequence of such activity and cooperation should be the resources of knowledge necessary to efficiently identify and solve internal and market problems of an operational and strategic nature. The solution to problems results in streamlining radical innovations that efficiently meet current and future of own and market needs. The areas of activity of the business entity listed in the model should be subject to rational management. In process terms, it includes four basic management functions: setting goals and planning ways to achieve them; organising work in a structural and process sense; conduction; controlling (Griffin, 2007, p. 8). An indispensable condition for rational management according to the proposed concept is to change the mentality of the management staff and to realise the need to master and use modern management methods in information and decision-making processes (Bieniok, 2011; Błaszczyk, 2022; Zimniewicz, 2009).

Suggestions for further research

In the context of the issues discussed in this publication, it seems reasonable to undertake further empirical research aimed at verifying the correctness of the theoretical model of systemic management of R&D and innovative activities in the context of efficient implementation of the overall strategy of organisational development and the resulting functional strategies. The concept of such research should be guided by the following questions: 1. Do managers understand the importance of R&D activities and related innovation activities in the development of each business entity? 2. Do managers systematically follow the literature on the subject and get acquainted with new concepts of managing integrated R&D and innovation activities? 3. Do managers have the will to have these concepts empirically verified and why? 4. What advantages and disadvantages can result from the use of modern concepts of R&D and innovation management? It is also reasonable to answer the question: does the management of the organisation want, can, and can efficiently manage R&D&I activities?

References

1. Ayming Report. (2023). International innovation barometer 2023. Ayming Institute. p. 7.
https://www.aymingusa.com/insights/whitepapers/international-innovation-barometer-2023/ #download. Dostęp z dnia 05.04.2023 r.
2. Baruk, J. (2006). Zarządzanie wiedzą i innowacjami. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek w Toruniu. pp. 55–90.
3. Baruk, J. (2016). Miejsce działalności badawczo-rozwojowej w polityce rozwojowej przedsiębiorstw. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 20(2), 57–78. https://doi.org/10.14611/minib.20.03.2016.04
4. Baruk, J. (2019). Finansowe aspekty polityki badawczej i rozwojowej w Unii Europejskiej. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 33(3), 1–26. https://doi.org/10.2478/minib-2019-0037
5. Baruk, J. (2020). The volume and dynamics of domestic expenditures on research and development in the European Union. Marketing of Scientific and Research Organizations, 38(4), 21–48. https://doi.org/10.2478/minib-2020-0025
6. Baruk, J. (2022). Research and development expenditures in the sector of polish enterprises as an instrument of research and development policy. Marketing of Scientific and Research Organizations, 43(1), 25–52. https://doi.org/10.2478/minib-2022-0002;
7. Bieniok, H. (2011). Metody sprawnego zarządzania. Warszawa: Placet.
8. Błaszczyk, W. (2022). Metody organizacji i zarządzania. Kształtowanie relacji organizacyjnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
9. Das, P., Verburg, R., Verbraeck, A., & Bonebakker, L. (2018). Barriers to innovation within large financial services firms. European Journal of Innovation Management, 21(1), 96–112. https://doi.org/10.1108/EJIM-03-2017-0028
10. Deloitte Polska. (2016). Badania i rozwój w przedsiębiorstwach 2016. Warszawa: Deloitte. pp. 1–40.
11. European Commission – Joint Research Centre. (2021). The 2020 EU Survey on Industrial R&D Investment Trends. Luxembourg: Publications Office of the European Union. pp. 1–32.
12. EUROSTAT. (2020). https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/INN_CIS12_INRD __custom_5561818/bookmark/table?lang=en&bookmarkId=588637df-57e9-4118-a02acd6270006c22.
Dostęp z dnia 27.03.2023 r.
13. Ferreira, J. J., Fernandes, C. I., Veiga, P. M., & Dooley, L. (2023). The effects of entrepreneurial ecosystems, knowledge management capabilities, and knowledge spillovers on international open innovation. R&D Management, 53(2), 322–338.
https://doi.org/10.1111/radm.12569.
14. Griffin, R. W. (2007). Podstawy zarządzania organizacjami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 8.
15. GUS (2019). Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2018 r. Warszawa, Szczecin: GUS. tab. 1, s. 20, tab. 3, s. 22.
16. GUS (2020). Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2019 r. Warszawa, Szczecin: GUS. tab. 1, s. 20, tab. 3, s. 22.
17. GUS (2021). Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2020 r. Warszawa, Szczecin: GUS. tab. 3, s. 22.
18. GUS (2022a). Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2022. Warszawa: GUS. tab.
6 (421), s. 516.
19. GUS (2022b). Rocznik Statystyczny Przemysłu 2021. Warszawa: GUS. tab. 1, s 33.
20. GUS (2022c). Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2021 r. Warszawa, Szczecin: GUS. tab. 1., s. 20; tab. 3, s. 22.
21. Heij, C. V., Volberda, H. W., Van den Bosch, F. A. J., & Hollen, R. M. A. (2020). How to leverage the impact of R&D on product innovation? The moderating effect of management innovation. R&D Management, 50(2), 277–294. https://doi.org/10.1111/ radm.12396
22. IDEA Instytut. (2021). Wpływ wsparcia działalności badawczo-rozwojowej w polityce spójności 2014–2020 na konkurencyjność i innowacyjność gospodarki – I etap: badanie w trakcie wdrażania. Warszawa: IDEA Instytut. pp. 1–174.
23. Jasiński, A. H. (2021). Współczesna scena innowacji. Warszawa: Poltext. p. 22.
24. Kisielnicki, J. (2018). Projekty badawczo-rozwojowe: charakterystyka i znaczenie. Studia i Prace. Kolegium Zarządzania i Finansów, (159), 25–43.
25. Klessova, S., Engell, S., & Thomas, C. (2023). The interplay between the contextual conditions and the advancement of the technological maturity in inter-organisational collaborative R&D projects: A qualitative study. R&D Management, 53(3), 1–23.
https://doi.org/10.1111/radm.12598
26. Kozioł-Nadolna, K. (2022). Innovation strategies used by companies in Poland during the pandemic. Procedia Computer Science, (207), 3192–3201. https://doi.org/ 10.1016/j.procs.2022.09.377
27. KPMG w Polsce. (2013). Działalność badawczo-rozwojowa w Polsce. Perspektywa 2020. Kpmg.pl, s. 1–48. https://assets.kpmg.com/content/dam/kpmg/pdf/2016/03/DzialalnoscBR-przedsiebiorstw-w-Polsce.pdf. Dostęp z dnia 14.04.2023r.
28. Mate, M., & Molero, J. (2021). The impact of public and private internal R&D investments on Spanish business performance during the period of crisis 2008–2012. International Journal of Advanced Research in Engineering & Management, 07(2), 1–14.
29. Nonaka, I., & Takeuchi, H. (2000). Kreowanie wiedzy w organizacji. Warszawa: Poltext. p. 66.
30. Okoń-Horodyńska, E. (2004). Działalność badawczo-rozwojowa i innowacje w Polsce a Strategia Lizbońska. Nauka i Szkolnictwo Wyższe, (1/23), 141–163.
31. PARP. (2013). Ocena zapotrzebowania przedsiębiorstw na wsparcie działalności badawczo-rozwojowej. Warszawa: PARP. pp. 1–173.
32. Polski Instytut Ekonomiczny. (2019). Polskie B+R. Dostępne narzędzia wsparcia i nowe możliwości. Warszawa: Polski Instytut Ekonomiczny. pp. 1–38.
33. Raport Ayming. (2019). Ulga B+R. Małymi krokami do większej innowacyjności. Warszawa: Ayming Polska. pp. 1–44
34. Report. (2022a). Science, Research and Innovation Performance of the EU 2022 – Building a sustainable future in uncertain Times. European Commission. DirectorateGeneral for Research and Innovation. B-1049 Brussels. p. 5.
35. Report. (2022b). European Innovation Scoreboard 2022. European Commission. Luxembourg: Publications Office of the European Union. 20. https://www.kpk.gov.pl/european-innovation-scoreboard-2022
36. Salisu, Y., & Abu Bakar, L. J. (2019). Technological, capability, innovativeness and the performance of manufacturing small and medium enterprises (SMEs) in developing economies of Africa. IOSR Journal of Business and Management, 21(1), 56–61.
https://doi.org/10.9790/487X-2101015661
37. Serrano-Bedia, A.M., Lopez-Fernandez, M.C., & Garcia-Piqueres, G. (2010). Decision of institutional cooperation on R&D. Determinants and sectoral differences. European Journal of Innovation Management, 13(4), 439–465. https://doi.org/10.1108/ 14601061011086285
38. Śliwa, M., & Patalas-Maliszewska, J. (2015). Model doboru jednostki badawczorozwojowej dla przedsiębiorstwa opartego na wiedzy. Modern Management Review, XX(3), 267–280. https://doi.org/10.7862/rz.2015.mmr.49
39. Smiljic, S., Aas, T. H., & Mention, A.L. (2023). To join or not to join? Insights from coopetitive RD&I Project. R&D Management, 53(2), 260–278. https://doi.org/ 10.1111/radm.12560
40. Suomala, P., & Jokioinen, I. (2003). The patterns of success in product development: A case study. European Journal of Innovation Management, 6(4), 213–227. https://doi.org/ 10.1108/14601060310500931
41. Świadek, A. (2017). Krajowy system innowacji w Polsce. Warszawa: CEDEWU. pp. 75–84.
42. Tidd, J., & Bessant, J. (2013). Zarządzanie innowacjami. Warszawa: Oficyna a Wolters Kluwer business. pp. 114–120.
43. Yamaguchi, S., Nitta, R., Hara, Y., & Shimizu, H. (2021). Who explorer further?
Evidence on R&D outsourcing from the survey of research and development. R&D Management, 51(1), 114–126.
44. Zimniewicz, K. (2009). Współczesne koncepcje i metody zarządzania. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Podstawowymi elementami każdej gospodarki są podmioty gospodarcze różniące się celami i zakresem działania a także zasobami niezbędnymi do ich realizacji. Podmioty te mogą działać na rynku lokalnym, regionalnym, krajowym i światowym. Ogólnym celem ich funkcjonowania może być działalność produkcyjna, usługowa lub regulacyjna. Zazwyczaj podmioty te rozwijają się w warunkach: dynamicznych zmian zachodzących w ich otoczeniu ekonomicznym, politycznym i społecznym; silnej konkurencji na rynku; szybkich zmian techniki i technologii; utrudnionego dostępu do zasobów materialnych i niematerialnych — zwłaszcza wiedzy; dynamicznych zmian oczekiwań aktualnych i potencjalnych klientów; szybko zmieniających się metod zarządzania itp. W konsekwencji podmioty te muszą posługiwać się sprawnym systemem informacyjnym/informatycznym, pozwalającym możliwie szybko identyfikować wszelkie zmiany zachodzące zarówno w otoczeniu wewnętrznym, jak i zewnętrznym (ogólnym i zadaniowym) (Griffin, 2007, s. 75–89) celem: rejestracji wszelkich sygnałów (nawet słabych) o zmianach zachodzących w otoczeniu; reagowania na te zmiany poprzez dostosowywanie swoich rozwiązań strukturalnych, procesowych, technicznych, technologicznych, społecznych, kulturowych i zarządczych, których wdrożenie pozwoli zachować równowagę z otoczeniem, a nawet wyprzedzać zmiany zachodzące w środowisku, jak również tworzyć środowiska wzajemnych interakcji między przedsiębiorstwem a jego klientami (Li, Zhang i Wei, 2018, s. 22).

Niewątpliwie podstawowymi instrumentami zmian dostosowawczych i wyprzedzających są innowacje produktowe, procesowe, organizacyjne i marketingowe (Baruk, 2018, s. 88). Tworzenie takich innowacji powinno mieć systemowy charakter i wynikać z racjonalnej polityki innowacyjnej prowadzonej na poziomie kraju, regionu, każdego podmiotu gospodarczego (Chen, Xia i Yang, 2018, s. 39). Sprawne kreowanie innowacji uwarunkowane jest posiadaniem określonych zasobów wiedzy naukowej, rynkowej, technologicznej, ekonomicznej, bowiem każda innowacja powstaje w procesie materializowania posiadanych zasobów różnych kategorii wiedzy. Wiedza organizacyjna jest jednym z jej najważniejszych zasobów, podstawą stabilnego rozwoju, źródłem utrzymania konkurencyjnego charakteru organizacji (Wang i Chen, 2017, s. 96).

Właśnie systemowe poszukiwanie i transfer nowej wiedzy lub twórcze połączenie istniejących pomysłów lub technologii stało się kluczowym warunkiem udanych innowacji (Xie, Hall, McCarthy, Skitmore i Shen, 2016, s.

71) Takimi zasobami wiedzy należy racjonalnie zarządzać poprzez realizację zbioru logicznych działań obejmujących pozyskiwanie wiedzy, jej magazynowanie, oczyszczanie (aktualizowanie), dystrybucję, wykorzystanie i monitorowanie. Ułatwieniem realizacji procesu zarządzania wiedzą mogą być modele zarządzania wiedzą (Baruk, 2009, s. 32, 35–46). Postępowanie zarządzających zgodne ze wskazaniami modeli sprzyja kształtowaniu gospodarki opartej na wiedzy, charakteryzującej się systemowo prowadzoną działalnością badawczą i rozwojową (B+R) oraz innowacyjną. Taka konstatacja jest szczególnie istotna w świetle względnie niskiej świadomości prac B+R, ich rozumienia i potrzeby identyfikacji przez kadrę kierowniczą w polskich firmach (Deloitte, 2016, s. 10).

Działalność badawcza i rozwojowa stanowi więc źródło wiedzy dla procesów innowacyjnych dlatego powinna być istotnym elementem polityki badawczo-rozwojowej i innowacyjnej na poziomie makro- i mikroekonomicznym. Polityka ta umożliwia kreowanie nowej wiedzy, rozwój technologii zwiększających zdolności podmiotów gospodarczych w zakresie tworzenia innowacji i ich praktycznego wykorzystania. Generalnie, prace B+R wspomagają organizacje w systemowym zwiększaniu zasobów wiedzy (zwłaszcza podstawowej), wiedzy pracowników, umożliwiają ujawnianie i wykorzystanie talentów, pozyskiwanie wiedzy zewnętrznej i usprawnianie zdolności innowacyjnych. Dzięki racjonalnie organizowanym pracom B+R organizacje biznesowe nabywają lub opracowują ważne technologie wewnętrznie lub zewnętrznie — poprzez wspólne przedsięwzięcia, licencje, sojusz strategiczny i przejęcia (Salisu i Bakar, 2019, s. 58).

Wysoka ranga działalności B+R, traktowanej jako źródło wiedzy materializowanej w procesach tworzenia i wdrażania innowacji, wymaga kreatywnego zaangażowania się menedżerów w systemowy jej rozwój. Zakres takiego zaangażowania kadry kierowniczej można wyrazić pośrednio za pomocą miernika w postaci procentowego udziału wydatków ponoszonych na badania i rozwój w produkcie krajowym brutto. Analizie poddano kształtowanie się tego miernika w odniesieniu do: wszystkich sektorów działania; w sektorze przedsiębiorstw; w sektorze rządowym; w sektorze szkolnictwa wyższego; w sektorze prywatnych instytucji niekomercyjnych. Poziom tych mierników, ukształtowanych w latach 2008; 2010; 2013; 2015 i 2017, odniesiono do UE, Polski oraz wybranych krajów członkowskich charakteryzujących się względnie najwyższymi i najniższymi udziałami.

Celem publikacji jest więc próba identyfikacji i krytycznej oceny udziału wydatków na B+R w produkcie krajowym brutto (PKB), ponoszonych przez podmioty gospodarcze skupione w czterech sektorach (przedsiębiorstw, rządowym, szkolnictwa wyższego i prywatnych instytucji niekomercyjnych) oraz łącznie we wszystkich sektorach, traktowanych jako pośrednia miara stopnia aktywności kadry kierowniczej w kształtowanie polityki badawczo-rozwojowej. Analizą objęto średnie wyniki notowane w UE, a także w wybranych krajach członkowskich (w tym w Polsce) oraz w wybranych krajach pozaeuropejskich.

Drugim celem opracowania jest próba weryfikacji tezy, że wydatki na B+R są zmienne i zróżnicowane w poszczególnych państwach członkowskich i nie dają jednoznacznie pozytywnego obrazu systematycznego i dynamicznego wzrostu aktywności badawczo-rozwojowej w tych krajach.

Do opracowania publikacji wykorzystano następujące metody badawcze: analizę krytyczno-poznawczą piśmiennictwa; analizę statystycznoporównawczą wtórnego materiału empirycznego Eurostatu; metodę projekcyjną.

Istota działalności badawczo-rozwojowej

Działalność badawczo-rozwojowa obejmuje systematycznie prowadzone prace twórcze, realizowane w celu zwiększenia zasobów wiedzy, w tym wiedzy o człowieku, kulturze i społeczeństwie, a także — znalezienia nowych możliwości zastosowania pozyskanej (odkrytej) wiedzy (GUS, 2019, s. 27).

Działalność B+R powinna być ukierunkowana na nowe odkrycia, oparte na oryginalnych koncepcjach lub hipotezach a także na ich interpretację. Cechą tej działalności jest brak pewności co do ostatecznego wyniku lub przynajmniej co do ilości czasu i zasobów potrzebnych do jego osiągnięcia. Celem tej działalności jest osiągnięcie wyników, które można byłoby swobodnie przenosić do praktyki lub sprzedawać na rynku. Działalność tę można uznać za działalność badawczą i rozwojową, jeżeli spełnia ona następujące kryteria (OECD, 2015, s. 47):

1) nowatorskość — ukierunkowanie na nowe odkrycia,
2) twórczość — oparcie się na oryginalnych, nieoczywistych koncepcjach i hipotezach,
3) nieprzewidywalność — niepewność co do ostatecznego wyniku oraz kosztu, w tym poświęconego czasu,
4) metodyczność — prowadzona w sposób zaplanowany (z określonym celem projektu B+R oraz źródłem finansowania),
5) możliwość do przeniesienia lub odtworzenia — skutkująca wynikami, które mogą być odtwarzane.

Na działalność B+R składają się:

1) badania podstawowe (czyste i ukierunkowane),
2) badania stosowane,
3) prace rozwojowe.

Badania podstawowe (basic research) to prace eksperymentalne lub teoretyczne podejmowane głównie w celu zdobycia nowej wiedzy na temat podłoża określonych zjawisk i obserwowalnych faktów, bez nastawienia na konkretne jej zastosowanie lub wykorzystanie. Badania te dzielą się na:

• „czyste” badania podstawowe (pure basic research) prowadzące do postępu wiedzy, bez nastawienia na osiąganie korzyści ekonomicznych czy społecznych i bez podejmowania aktywnych działań w celu zastosowania wyników badań do rozwiązywania problemów o charakterze praktycznym lub w celu przekazania wyników do sektorów zajmujących się ich zastosowaniem;
• ukierunkowane badania podstawowe (oriented basic research) nastawione na stworzenie szerokiej bazy wiedzy, stanowiącej podstawę rozwiązywania problemów lub wykorzystywania możliwości, zarówno istniejących, jak i przewidywanych w przyszłości.

Badania stosowane (applied research) to oryginalne prace badawcze podejmowane w celu zdobycia nowej wiedzy. Są one ukierunkowane głównie na osiągnięcie konkretnych celów praktycznych. Badania te polegają na uwzględnieniu istniejącej już wiedzy i jej „poszerzeniu” z myślą o rozwiązywaniu konkretnych problemów. Badania stosowane umożliwiają operacjonalizację pomysłów. Takie rozwiązania oparte na wiedzy mogą być chronione za pomocą instrumentów ochrony własności intelektualnej, włącznie z zapewnieniem tajemnicy handlowej. Skutkami badań stosowanych mogą być modele próbne wyrobów, procesów lub metod.

Prace rozwojowe (experimental development) obejmują metodyczną pracę opierającą się na wiedzy uzyskanej w wyniku działalności badawczej oraz doświadczeniach praktycznych i mającą na celu wytworzenie dodatkowej wiedzy ukierunkowanej na stworzenie nowych lub istotnie udoskonalonych materiałów, urządzeń, wyrobów, procesów, systemów lub usług, łącznie z przygotowaniem prototypów doświadczalnych oraz instalacji pilotażowych (Baruk, 2016, s. 61; Bogers, 2011, s. 94).

Działalność B+R, traktowana jako systemowe tworzenie wiedzy wykorzystywanej do tworzenia innowacji oraz rozwiązywania aktualnych i przyszłych problemów, może być prowadzona przez pojedynczy podmiot gospodarczy, jeżeli posiada on odpowiednie warunki organizacyjne, technologiczne, finansowe i kadrowe. W przypadku braku takich warunków podmiot gospodarczy może korzystać z wyników działalności B+R realizowanej w innych podmiotach gospodarczych. Możliwe jest też rozwiązanie pośrednie, polegające na wspólnym prowadzeniu prac B+R z innymi organizacjami (przemysłowymi, naukowymi i badawczymi) w ramach struktur sieciowych. Korzystanie z takich rozwiązań wymaga racjonalnej polityki B+R, innowacyjnej i rozwojowej na wszystkich szczeblach zarządzania. Koncepcję takiego podejścia do zarządzania przedstawiono na rysunku 1.

Funkcjonowanie podmiotu gospodarczego obrazują cztery logicznie następujące po sobie zbiory działań: działalność badawczo-rozwojowa kreująca zasoby wiedzy; działalność innowacyjna materializująca pozyskaną wiedzę; oparta na innowacjach działalność operacyjna polegająca na wytwarzaniu innowacyjnych wyrobów i świadczeniu innowacyjnych usług; działalność marketingowa/zbyt — umieszczenie na rynku innowacyjnych wyrobów lub usług. Zarządzanie tymi zbiorami działań powinno opierać się na założeniach wzajemnie powiązanych polityk: B+R, innowacyjnej i rozwojowej, a także na systemowo pozyskiwanej wiedzy naukowej, technologicznej, ekonomicznej, rynkowej, handlowej i klientów.

Udział wydatków na badania i rozwój w PKB poniesionych we wszystkich sektorach działania

Działalność B+R jest działalnością kosztochłonną dlatego wymaga racjonalnych decyzji w zakresie pozyskiwania środków na ten cel, wymaga też skoordynowanej polityki w skali całej gospodarki, w skali regionów oraz w skali poszczególnych podmiotów gospodarczych. Zasadne jest więc przeanalizowanie jak radzą sobie państwa członkowskie w kształtowaniu polityki B+R. Syntetycznym miernikiem takiego zaangażowania może być udział wydatków na B+R w dochodzie krajowym brutto. W tabeli 1 przedstawiono kształtowanie się tego miernika dla UE, Polski i wybranych krajów członkowskich w wybranych latach.

W rozważanych latach udział wydatków na B+R w PKB był zróżnicowany pod względem wartości i tendencji zwyżkowych. Na poziomie UE w latach 2008 i 2010 udział ten nie przekraczał 2%, natomiast w trzech pozostałych latach przekroczył granicę 2% z nieznaczną tendencją wzrostową. Do takiego stanu przyczyniły się kraje członkowskie, wyraźnie zróżnicowane pod względem poziomu PKB przeznaczanego na B+R. Pozytywnie wyróżniały się takie kraje jak: Finlandia, Szwecja, Dania, Niemcy i w mniejszym stopniu Francja. W krajach tych poziom analizowanego miernika był wyższy od średniej wartości dla UE w poszczególnych latach. Szczególnie wyróżniała się Szwecja, gdzie udział ten przekraczał 3%, jednak bez wyraźnej tendencji wzrostowej. W Finlandii w początkowych trzech latach przekraczał on 3%, ale w kolejnych dwóch latach miał tendencje malejące. Przeciwna sytuacja miała miejsce w Danii, gdzie w latach 2008, 2010 i 2013 miernik ten utrzymywał się na poziomie poniżej 3%, ale z nieznaczną tendencją wzrostową, by w kolejnych latach przekroczyć granicę 3%. Nieco niższy poziom miernik ten osiągał w Niemczech, wykazując nieznaczną tendencję wzrostową i w 2017 r. przekroczył granicę 3%.

Przeciwstawną grupę stanowiły kraje o względnie małych udziałach wydatków na B+R w PKB. Głównie chodzi tu o Cypr, Rumunię, Łotwę i Bułgarię. W krajach tych poziom analizowanego miernika nie przekraczał 1% i miał nieregularne tendencje wzrostowe. W poszczególnych latach udziały te znacznie odbiegały od średnich wartości w UE.

W Polsce wydatki na B+R kształtowały się na znacznie niższym poziomie niż średnio w UE. Pozytywnym zjawiskiem był niewielki ale wzrostowy charakter rozważanego miernika od 0,6% w 2008 r. (mniej o 1,23 pproc. w porównaniu do średniego wyniku w UE) do 1,03% w 2017 r. (mniej o 1,04 pproc. w stosunku do średniego wyniku w UE). Udziały wydatków na B+R w PKB plasują Polskę w grupie państw, które muszą nadrabiać dystans dzielący ich od czołówki europejskiej.

W kontekście prowadzonej analizy nasuwa się pytanie, jaką pozycję zajmuje UE i poszczególne kraje członkowskie na tle poziomu rozważanego miernika charakteryzującego kraje przodujące pod tym względem, takie jak: USA, Japonia, czy Korea Południowa? Okazuje się, że średnie wyniki dla UE były niższe od wyników osiąganych w USA w 2008 r. — o 0,94 pproc., w 2010 r. — o 0,82 pproc., w 2013 r. — o 0,71 pproc., w 2015 r. — o 0,72 pproc., dla 2017 r. brak danych dla USA. Przedstawione liczby wskazują na utrzymywanie się luki technologicznej między UE a USA, Japonią i Koreą Południową, mimo optymistycznych założeń strategii „Europa 2020” zakładającej poprawę warunków prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej, między innymi, poprzez przeznaczanie 3% PKB UE na inwestycje w badania i rozwój (Strategia, 2015, s. 1).

Wśród państw członkowskich tylko Szwecja spełniła ten warunek w analizowanych latach. Natomiast Finlandia — w latach 2008, 2010 i 2013. Dania osiągnęła poziom zakładanego miernika w latach 2015 i 2017, podczas gdy Niemcy tylko w 2017 r.

Jeszcze większe różnice w poziomie udziału wydatków na B+R w PKB pojawiły się między UE a Japonią oraz Koreą Południową. W Japonii wydatki na B+R stanowiły ponad 3% PKB. Jeszcze korzystniejsza sytuacja panowała w Korei Południowej, gdzie w latach 2013 i 2015 udziały te przekroczyły 4%.

Udział wydatków na badania i rozwój w PKB w sektorze przedsiębiorstw

Do sektora przedsiębiorstw zalicza się (OECD, 2015, s. 34): 1) wszystkie przedsiębiorstwa mające status rezydenta, w tym nie tylko przedsiębiorstwa posiadające osobowość prawną, bez względu na miejsce zamieszkania lub siedzibę ich akcjonariuszy czy udziałowców. Zalicza się tutaj zarówno przedsiębiorstwa prywatne (przedsiębiorstwa notowane na giełdzie i będące przedmiotem obrotu giełdowego lub też nie), jak i przedsiębiorstwa sektora publicznego (tj. przedsiębiorstwa kontrolowane przez sektor rządowy),

2) nieposiadające osobowości prawnej oddziały przedsiębiorstw niemających statusu rezydenta, które uznaje się za rezydentów i element tego sektora, ponieważ zajmują się produkcją na danym obszarze gospodarczym w perspektywie długofalowej,

3) wszystkie instytucje niekomercyjne mające status rezydenta, które są producentami wyrobów lub usług na rynku bądź świadczą usługi na rzecz biznesu.

W kontekście prowadzonej analizy zasadne jest pytanie: jaki był udział wydatków na B+R w PKB, ponoszonych w sektorze przedsiębiorstw? Jak wynika z tabeli 2, poziom tego miernika przyjmował różne wartości w poszczególnych państwach członkowskich.

Średnio w UE wydatki te osiągały poziom przekraczający 1% PKB i miały tendencję wzrostową od 1,16% w 2008 r. do 1,36% w 2017 r. Jednak w krajach członkowskich uwidoczniły się znaczne różnice w poziomie tego miernika względem innych państw, a także w poszczególnych latach. Pozytywnie wyróżniały się sektory przedsiębiorstw w Szwecji i w Finlandii. W państwach tych rozważany miernik znacznie przekraczał średnie wyniki dla UE osiągając ponad 2% wartość z wyjątkiem Finlandii, gdzie w 2015 r. obniżył się do 1,93%. Pozytywne tendencje zanotowano w przedsiębiorstwach austriackich i niemieckich, gdzie analizowane udziały cechowały się stałą, aczkolwiek niewielką tendencją wzrostową. W przypadku Austrii od 1,78% w 2008 r. do 2,22% w 2017 r.

W przypadku Niemiec od 1,8% w 2008 r. do 2,09% w 2017 r. Na wyższym poziomie niż średnio w UE miernik ten kształtował się również w Danii lecz miał on względnie stabilny charakter.

Część państw członkowskich UE charakteryzowała się znacznie niższymi poziomami rozważanego miernika. Konstatacja ta dotyczy szczególnie Cypru, Rumunii, Łotwy, Litwy i Słowacji. W krajach tych wydatki na B+R ponoszone przez sektor przedsiębiorstw kształtowały się na względnie niskim i zróżnicowanym poziomie. Najgorsza sytuacja panowała wśród przedsiębiorstw cypryjskich, gdzie w 2008 r. rozważany miernik osiągnął poziom 0,09%, by w 2017 r. wzrosnąć do zaledwie 0,2%. Pozytywnym zjawiskiem w sektorach przedsiębiorstw litewskich i słowackich były niewielkie ale systematyczne wzrosty badanego miernika w analizowanych latach. W przypadku Litwy od 0,19 w 2008 r. do 0,31% w 2017 r. a w przypadku Słowacji od 0,2% w 2008 r. do 0,48% w 2017 r.

Udział wydatków na B+R w PKB w sektorze polskich przedsiębiorstw był wyraźnie mniejszy w porównaniu ze średnimi wynikami w UE.

W Polsce w 2008 r. miernik ten był niższy o 0,97 pproc., w 2010 r. — o 1 pproc., w 2013 r. — o 0,9 pproc., w 2015 r. — o 0,84 p. proc. i w 2017 r. — o 0,67 pproc. Mimo stosunkowo niskiego udziału wydatków na B+R w PKB ponoszonych przez sektor przedsiębiorstw w Polsce można dostrzec pozytywne tendencje przejawiające się malejącą luką w stosunku do średnich wyników w UE i nieznacznym wzrostem miernika w kolejnych latach z wyjątkiem 2010 r. Jednak bezwzględne wartości tego miernika plasują polskie przedsiębiorstwa w grupie państw o względnie niskim poziomie finansowania działalności B+R.

Również w tym przekroju analizy średnie wyniki dla UE w porównaniu do wyników cechujących USA, a zwłaszcza Japonię i Koreę Południową, nie są zadowalające. W USA miernik ten zbliżony był do 2% w poszczególnych latach i przewyższał średnie wartości w UE o 0,79 pproc. — w 2008 r., o 0,67 pproc. — w 2010 r., o 0,64 pproc. — w 2013 r., o 0,66 pproc. — w 2015 r. W Japonii i w Korei Południowej wyniki te kształtowały się średnio na poziomie odpowiednio 2,53% i 2,87%.

Udział wydatków na badania i rozwój w PKB poniesionych przez sektor rządowy

Jednym z ważnych podmiotów kreujących politykę badawczą i rozwojową są rządy poszczególnych państw i ich agendy. Miarą takiego zaangażowania może być udział wydatków na B+R w PKB ponoszonych przez sektor rządowy, na który składają się (OECD, 2015, s. 35):

1) wszystkie jednostki władz szczebla centralnego/federalnego, regionalnego/stanowego oraz lokalnego/gminnego, w tym zakłady ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem tych jednostek, które odpowiadają opisowi instytucji szkolnictwa wyższego,

2) pozostałe organy administracji publicznej: agencje wykonujące lub finansujące B+R oraz wszystkie nierynkowe instytucje niekomercyjne, które są kontrolowane przez jednostki sektora rządowego, a które same nie należą do sektora szkolnictwa wyższego.

Poziom tego miernika przedstawiono w tabeli 3.

Na poziomie UE, średnia wartość udziału wydatków na B+R w PKB poniesionych przez rządy państw członkowskich wynosiła około 0,25% i miała stabilny charakter. W przekroju państw członkowskich wartości analizowanego miernika odbiegały od średnich wyników dla UE. Różniły się też między poszczególnymi krajami. W krajach takich jak: Niemcy, Czechy, Luksemburg, Słowenia i Finlandia udział rządowych wydatków na B+R w PKB był nieco wyższy od średnich wyników w UE, jednak nie miał on jednoznacznie wzrastającego charakteru w kolejnych latach. Najbardziej wyróżniającym się krajem były Niemcy, gdzie sektor rządowy na B+R przeznaczał około 0,4% PKB w poszczególnych latach.

Na przeciwnym końcu skali znalazły się: Malta, Irlandia, Cypr, Dania i Portugalia. W państwach tych poziomy analizowanego miernika były wyraźnie niższe od średnich wartości dla UE. Wyniki te wskazują na śladowe zaangażowanie sektora rządowego w finansowanie badań i rozwoju. Przykładowo na Malcie udział sektora rządowego w finansowaniu B+R w latach 2008, 2010 utrzymywał się na poziomie 0,02% PKB. Jeszcze gorsza sytuacja była w 2017 r. W Portugalii wartość analizowanego miernika spadła z 0,11% w 2008 r. do 0,07% w 2017 r.

W Polsce finansowanie badań i rozwoju przez sektor rządowy mierzony procentowym udziałem wydatków na B+R w PKB zbliżony był do średnich wyników w UE i utrzymywało się na poziomie nieco przekraczającym 0,2% z wyjątkiem 2017 r., kiedy wartość tego miernika spadła do zaledwie 0,02%. Wynik ten plasuje Polskę na drugim miejscu od końca państw członkowskich przed Maltą.

Dla porównania w kilku państwach na świecie wartość badanego miernika kształtowała się na wyższym poziomie niż średnio w UE. Do takich państw należą: Korea Południowa, USA, Rosja i Hong Kong, gdzie poziom rządowych wydatków na B+R kształtował się nieco powyżej 0,3% PKB, natomiast w Korei Południowej oscylował między 0,38% w 2008 r. a 0,5% w 2015 r.

Luka w poziomie analizowanego miernika między UE a USA wynosiła: 0,07 pproc. w 2008 r., 0,1 pproc. w 2010 r., 0,06 pproc. w 2013 r. i 0,07 pproc. w 2015 r.

Udział wydatków na badania i rozwój w PKB poniesionych w sektorze szkolnictwa wyższego

Jednym z sektorów, który powinien być silnie zaangażowany w działalność B+R jest sektor szkolnictwa wyższego, do którego zalicza się (OECD, 2015, s. 36):

1) wszystkie uniwersytety, uczelnie techniczne i inne instytucje prowadzące formalne programy kształcenia na poziomie wyższym, bez względu na ich źródło finansowania i status prawny,

2) wszystkie instytuty badawcze, ośrodki, stacje doświadczalne i kliniki, które prowadzą działalność B+R pod bezpośrednią kontrolą lub zarządem instytucji szkolnictwa wyższego.

Przejawem takiego zaangażowania może być finansowanie badań i rozwoju. Rodzi się więc pytanie: jaki był udział wydatków na B+R w PKB ponoszonych przez sektor szkolnictwa wyższego w UE i w wybranych państwach członkowskich w analizowanym okresie? Wartości tego miernika przedstawiono w tabeli 4.

Okazuje się, że średnio w UE wydatki na B+R ponoszone przez sektor szkolnictwa wyższego kształtowały się na poziomie powyżej 0,4% PKB i miały raczej stabilny charakter w poszczególnych latach. Natomiast w poszczególnych państwach członkowskich udziały te wyraźnie różniły się, co pozwoliło na wyodrębnienie grupy państw o najwyższych udziałach, znacznie przekraczających średnie wyniki w UE, takich jak: Dania, Szwecja, Finlandia i Austria oraz grupy państw o najniższych udziałach, kształtujących się wyraźnie poniżej średniej dla UE, takich jak: Bułgaria, Rumunia, Luksemburg i Węgry. W pierwszej grupie państw szczególnie wyróżniała się Dania, gdzie w latach 2013, 2015 i 2017 wydatki sektora szkolnictwa wyższego na B+R przekroczyły 1% PKB. Takiego poziomu finansowania na zanotowano w żadnym z pozostałych państw członkowskich.

Wśród państw drugiej grupy najniższe wartości analizowanego miernika cechowały Bułgarię. Kształtowały się one na poziomie 0,04% w latach 2008 i 2017 oraz 0,07% w 2010 r. Niewiele lepsze wyniki w tym zakresie zanotowała Rumunia, zwłaszcza w 2017 r.

W Polsce sektor szkolnictwa wyższego przeznaczał na B+R od 0,2% PKB w 2008 r. do 0,34% PKB w 2017 r. Wyniki te były niższe od średnich dla UE o 0,22 pproc. w 2008 r., o 0,2 pproc. w 2010 r. o 0,22 pproc. w 2013 r., o 0,18 p. proc. w 2015 r. i o 0,12 pproc. w 2017 r. Pozytywną tendencją jest fakt stopniowego, aczkolwiek nieznacznego zwiększania się poziomu analizowanego miernika w kolejnych latach analizy.

Porównując średni poziom badanego miernika w UE z wynikami charakterystycznymi dla krajów przodujących należy zauważyć, że w UE, w porównaniu do USA, udział wydatków na B+R w PKB poniesionych przez sektor szkolnictwa wyższego był wyższy o 0,05 pproc. w 2008 r., o 0,07 pproc. w 2010 r., o 0,09 pproc. w 2013 r. i o 0,1 pproc. w 2015 r.

W rozważanym przekroju analizy średnie wartości analizowanego miernika w UE przewyższały też taki sam parametr charakteryzujący Japonię i Koreę Południową, co jest zjawiskiem korzystnym.

Udział wydatków na badania i rozwój w PKB poniesionych przez prywatne instytucje niekomercyjne

Instytucje niekomercyjne (non-profit institutions) to osoby prawne lub podmioty społeczne utworzone w celu wytwarzania wyrobów i usług, przy czym ich status nie pozwala na to, aby były one źródłem dochodu, zysku lub innych korzyści finansowych dla jednostek je zakładających, kontrolujących lub finansujących. Instytucje te mogą prowadzić produkcję rynkową lub nierynkową. W skład tego sektora wchodzą (OECD, 2015, s. 110):

1) wszystkie instytucje niekomercyjne działające na rzecz gospodarstw domowych, z wyjątkiem instytucji zaliczonych do sektora szkolnictwa wyższego;

2) gospodarstwa domowe i osoby prywatne zaangażowane w działalność rynkową lub nieuczestniczące w niej.

Przykładami jednostek zaliczanych do tego sektora mogą być niezależne stowarzyszenia zawodowe i naukowe oraz organizacje dobroczynne, które nie są kontrolowane przez jednostki należące do sektora rządowego lub sektora przedsiębiorstw.

Udział wydatków na B+R w PKB takich organizacji przedstawiono w tabeli 5.

Średnio w UE miernik ten kształtował się na poziomie 0,02% w latach 2008–2015. Jego wartość różniła się jednak w przekroju państw członkowskich. Największe wartości zanotowano na Cyprze od 0,04 w 2008 r. do 0,07 w 2015 i w 2017 r. We Włoszech udział wydatków na B+R w PKB w sektorze prywatnych instytucji niekomercyjnych utrzymywał się na poziomie 0,04%, by w 2017 r. obniżyć się do 0,02%. Miernik ten nieznacznie mniejsze wartości przyjmował w Wielkiej Brytanii i we Francji.

W grupie państw członkowskich były też takie, w których prywatne instytucje niekomercyjne zachowywały całkowitą bierność w finansowaniu badań i rozwoju. Do takich państw należały: Hiszpania, Rumunia, Słowacja i Polska. Natomiast w Słowenii tylko w 2017 r. organizacje te na B+R przeznaczyły 0,01% PKB.

Dla porównania w USA miernik ten utrzymywał się na poziomie 0,11% a w 2010 r. na poziomie 0,12%. W porównaniu ze średnimi wartościami w UE był on wyższy o 0,09 p. proc. w 2008 r., o 0,1 p. proc. w 2010 r., o 0,09 p. proc. w 2013 i 2015 r.

W Japonii prywatne instytucje niekomercyjne na B+R wydatkowały 0,05% PKB w 2008 r. i w 2010 r. oraz 0,04% w latach 2013 i 2015. O ile w Japonii udziały te nieznacznie zmalały to w Korei Południowej zanotowano nieznaczny ich wzrost od 0,04% w 2008 r. do 0,06% w 2010 i 2013 r. oraz do 0,07% w 2015 r.

Zakończenie

W publikacji podjęto próbę realizacji dwóch celów polegających na:

1) dokonaniu analizy i krytycznej oceny udziału wydatków na B+R w produkcie krajowym brutto (PKB), ponoszonych przez podmioty gospodarcze skupione w czterech sektorach (przedsiębiorstw, rządowym, szkolnictwa wyższego i prywatnych instytucji niekomercyjnych) oraz łącznie we wszystkich sektorach, traktowanych jako pośrednia miara stopnia aktywności kadry kierowniczej w kształtowanie polityki badawczorozwojowej na wszystkich szczeblach struktury zarządzania. Analizą objęto średnie wyniki notowane w UE, a także w wybranych krajach członkowskich (w tym w Polsce) oraz w wybranych krajach pozaeuropejskich.

2) weryfikacji tezy, że wydatki na B+R w poszczególnych państwach członkowskich są zmienne w czasie oraz zróżnicowane pod względem udziału w PKB i nie dają jednoznacznie pozytywnego obrazu dynamicznego wzrostu aktywności badawczo-rozwojowej w tych krajach.

Analiza krytyczno-poznawcza dostępnego materiału empirycznego potwierdziła powyższą tezę. Wartości liczbowe przyjętego miernika charakterystyczne dla UE, a także dla wybranych państw członkowskich o najwyższych i najniższych udziałach wydatków na badania i rozwój w PKB pozwalają uszeregować rozważane sektory od największej aktywności do najmniejszej. Na pierwszym miejscu znalazł się sektor przedsiębiorstw, następnie sektor szkolnictwa wyższego przed sektorem rządowym i sektorem prywatnych instytucji niekomercyjnych. W sektorze przedsiębiorstw średnie wartości miernika w UE miały wzrastający charakter, co jest zjawiskiem pozytywnym, sugerującym pewną racjonalność polityki B+R. Podobna sytuacja miała miejsce w Niemczech i w Austrii — wśród państw o najwyższych udziałach oraz na Litwie. Jednak w wielu krajach członkowskich udziały te zmieniały się nieregularnie pod względem wartości w poszczególnych latach np. od 2,8% w Niemczech do 0,14% na Łotwie (w 2017 r.); od 2,63% w Finlandii do 0,09% na Cyprze (w 2008 r.).

Pod względem udziału wydatków na B+R w PKB sektor przedsiębiorstw w Polsce cechował się niewielkim, aczkolwiek systematycznym wzrostem w kolejnych latach analizy (co jest zjawiskiem pozytywnym), jednak udziały te były znacznie niższe (grubo poniżej 1%) od średnich wyników dla UE, co plasuje Polskę w grupie państw maruderów, wyraźnie odstających od średniego poziomu w UE, zwłaszcza od państw przodujących.

Na drugim miejscu pod względem poziomu analizowanego miernika znalazł się sektor szkolnictwa wyższego, w którym udział wydatków na B+R w PKB (średnie wyniki dla UE) utrzymywał się na poziomie poniżej 0,5% i był w miarę stabilny w poszczególnych latach. Jednak w przekroju państw członkowskich analizowane udziały znacznie odbiegały od średnich wyników w UE zarówno w górę, jak i w dół. Przykładowo w 2008 r. w Danii wynosił on 0,75%, natomiast w Bułgarii tylko 0,04%; w 2017 r. w Danii kształtowały się na poziomie 1,01% a w Bułgarii na poziomie 0,04%, w Rumunii miał on wartość 0,05%.

Należy podkreślić, że w poszczególnych latach wartości tego miernika zmieniały się nieregularnie, nie posiadały jednoznacznie wzrostowych tendencji.

W Polsce sektor szkolnictwa wyższego charakteryzował się znacznie mniejszymi udziałami wydatków na B+R w PKB w porównaniu do średnich wyników w UE. Jednak pozytywnym zjawiskiem był ich wzrost od 0,2% w 2008 r. do 0,34% w 2017 r.

Na kolejnym miejscu pod względem udziału wydatków na B+R w PKB uplasował się sektor rządowy. Średnio w UE jego udziały nie przekraczały 0,25% i od 2013 r. miały malejącą tendencję.

W przekroju wybranych państw członkowskich udziały te były zróżnicowane co do wartości i w poszczególnych latach. Przykładowo, w Niemczech miernik ten utrzymywał się na poziomie nieco powyżej 0,4%, ale na Malcie nie przekraczał 0,1% z wyjątkiem 2015 r.

Najniższe i nieregularne wartości badanego miernika zanotowano w sektorze prywatnych instytucji niekomercyjnych. Średnio w UE utrzymywały się one na poziomie 0,02%, natomiast w krajach wyróżniających się od 0,03% do 0,07%. W takich krajach jak: Hiszpania, Rumunia i Słowacja prywatne instytucje niekomercyjne nie wydały na B+R żadnych środków.

Poziomy badanego miernika wskazują na istnienie luki między UE a USA, Japonią i Koreą Południową. Luka ta występuje zarówno w przekroju wszystkich sektorów działania (tabela 1), jak i w poszczególnych sektorach, tj. przedsiębiorstw, rządowym oraz prywatnych instytucji niekomercyjnych. Wyjątkiem jest sektor szkolnictwa wyższego, w którym udział wydatków na B+R w PKB średnio w UE był wyższy niż w USA, Japonii i Korei Południowej.

Zmienny i zróżnicowany w czasie poziom badanego miernika pozwala przypuszczać, że w państwach członkowskich UE nie wypracowano skutecznych instrumentów polityki B+R ukierunkowanej na racjonalne kreowanie wiedzy, która byłaby materializowana w innowacjach, zwłaszcza radykalnych (strategicznych), systemowo zaspokajających bieżące i przyszłe potrzeby klientów. Konstatacja ta dotyczy szczególnie państw cechujących się względnie niskimi udziałami wydatków na B+R w PKB, w tym również Polski. W państwach tych polityki rozwojowe bardziej ukierunkowane są na realizację zadań operacyjnych niż na kreowanie przyszłości. Przyczynami takiego stanu mogą być bariery: zewnętrzne, wewnętrzne, ekonomiczne, społeczne, kulturowe, organizacyjne, techniczne, mentalne itp. Zapewne wielu menedżerów w obawie przed ryzykiem towarzyszącym działalności B+R unika inwestowania w systemowy rozwój tej działalności traktowanej jako źródło wiedzy niezbędnej w kreowaniu innowacji, zwłaszcza radykalnych. Można przypuszczać, że jedną z takich barier jest brak umiejętności kształtowania polityki badawczo-rozwojowej zarówno na poziomie kraju, jak i regionu oraz podmiotu gospodarczego, koordynacji jej na wszystkich szczeblach zarządzania.

Do względnie niskiego poziomu prac B+R przyczyniają się błędy w zarządzaniu, przejawiające się słabą znajomością nowoczesnych metod zarządzania (w tym zarządzania wiedzą i innowacjami), dominacją w procesach decyzyjnych działalności operacyjnej, ograniczone zainteresowanie zarządzaniem strategicznym, niedocenianie wpływu kultury organizacyjnej (innowacyjnej) na wzrost zainteresowania pracowników i indywidualnych klientów tworzeniem wiedzy i jej wykorzystaniem w rozwiązywaniu pojawiających się problemów. Zarządzanie wiedzą należy traktować na równi z zarządzaniem zasobami ludzkimi i materialnymi organizacji, nie tylko jako dyskretną funkcję zarządzania, ale także jako wyjątkową umiejętność, ponieważ stanowi ono znaczący katalizator tworzenia innowacji i zawartej w nich wartości dla organizacji i dla klientów.

Zintegrowane zarządzanie wiedzą i innowacjami musi służyć usprawnianiu i wspieraniu procesów tworzenia i wdrażania innowacji, rozwoju tych procesów jako podstawowej kompetencji podmiotów gospodarczych (Gloet i Samson, 2019, s. 20). Znacznym ułatwieniem dla zarządzających działalnością B+R i innowacyjną może być postępowanie zgodne z wybranymi modelami innowacji, bowiem każdy z nich oparty jest na ścisłym związku B+R z działalnością innowacyjną. Modele innowacji stanowią grupę zasad, przepisów, procedur i praktyk, racjonalizujących procesy innowacji (Barbieri i Alvares, 2016, s. 116).

W kontekście względnie niskich i zróżnicowanych wydatków na B+R zasadne byłoby skoncentrowanie się menedżerów na systemowym postępowaniu zgodnym z założeniami czwartej generacji metod zarządzania działalnością B+R. Istotą tej koncepcji jest racjonalna koordynacja strukturalnych i procesowych aspektów tej działalności realizowanej wewnątrz podmiotu gospodarczego z organizacjami zewnętrznymi. W ten sposób powstaje badawcza struktura sieciowa wspomagana systemem informatycznym, racjonalnie wykorzystująca zasoby osobowe, organizacyjne, techniczne i finansowe. W konsekwencji powstają elastyczne struktury składające się z jednostek badawczo-rozwojowych funkcjonujących w strukturach różnych podmiotów gospodarczych. Jednostki te, dzięki posiadanym zasobom intelektualnym, metodycznie rozwiązują pojawiające się problemy, wymieniają się danymi, informacjami oraz wiedzą o wynikach prowadzonych prac, umieszczając je we wspólnych bazach danych. Powstałe w ten sposób struktury nazywane są niekiedy wirtualnymi strukturami B+R. Praca w takich strukturach może przebiegać według dwóch koncepcji polegających na (Baruk, 2009, s. 62–67):

1) przydzielaniu zadań do wykonania poszczególnym partnerom zlokalizowanym niekiedy w różnych krajach, w różnych strefach geograficznych, według modułowej struktury produktu, co oznacza, że określona jednostka odpowiada za opracowanie określonego modułu we wszystkich fazach jego rozwoju,

2) przydzielaniu zadań do wykonania poszczególnym partnerom według fazy cyklu prac B+R. W konsekwencji takiego rozdziału zadań każda organizacja należąca do sieci odpowiada za realizację innej fazy procesu B+R (np. opracowanie: koncepcji, projektu, prototypu, przeprowadzenie prób i badań itp.).

W obu przypadkach sprawność działania uwarunkowana jest zachowaniem interaktywnej komunikacji między uczestnikami procesów B+R, zapewnianej przez systemy informatyczne.

Wydaje się, że słabością dotychczas stosowanych polityk w zakresie B+R jest niewystarczające ich ukierunkowanie znajomością podstawowych relacji, takich jak:

1) produkt — technologia,

2) produkt — rynek,

i wynikających z nich strategii działalności B+R. Szczególną rolę należy przypisać strategiom ofensywnym, typowym dla wysokiej atrakcyjności rynku i wysokiej pozycji konkurencyjnych podmiotu gospodarczego.

Z uwagi na wysokie koszty prac B+R, często przekraczające możliwości finansowe pojedynczych podmiotów gospodarczych, zasadne jest ukierunkowanie polityki B+R na współpracę wielu instytucji dysponujących odpowiednimi zasobami, zwłaszcza kadrowymi (głównie w zakresie badań podstawowych i stosowanych), których brakuje w wielu przedsiębiorstwach. Zasadne jest też, w większym niż dotychczas stopniu, wspomaganie działalności B+R racjonalną polityką B+R rządu obejmującą: opracowanie rozwiązań regulacyjnych, inicjowanie programów B+R, szkoleniowych, kształtowanie infrastruktury sprzyjającej działalności B+R, kultury B+R i innowacyjnej, finansowanie lub współfinansowanie prac B+R itp.

Bibliografia

1. Barbieri, J. C., Alvares, A. C. T. (2016). Sixth generation innovation model: description of a success model. Innovation & Management Review, Vol. 13, No. 2, (116).
2. Baruk, J. (2009). Zarządzanie wiedzą i innowacjami. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek w Toruniu.
3. Baruk, J. (2018). Wybrane aspekty innowacyjności przedsiębiorstw funkcjonujących w UE. Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie, nr 1, (88).
4. Baruk, J. (2016). Miejsce działalności badawczo-rozwojowej w polityce rozwojowej przedsiębiorstw. Marketing Instytucji Naukowych i Badawczych, 20 (2), (61).
5. Bogers, M. (2011). The open innovation paradox: knowledge sharing and protection in R&D collaborations. European Journal of Innovation Management, Vol. 14, No. 1, (94).
6. Chen, X., Xia, Y., Yang, J. (2018). Analysis on the Impact of Government-Enterprise Cooperation on Technological Innovation and its Economic Consequences. Business and Management Studies, Vol. 4, No. 4, (39).
7. Deloitte (2016). Badania i rozwój w przedsiębiorstwach 2016. Deloitte. (10).
8. Gloet, M., Samson, D. (2019). Knowledge and Innovation Management: Creating Value. Effective Knowledge Management Systems in Modern Society. IGI Global. Chapter 2, (20).
9. Griffin, R. W. (2007). Podstawy zarządzania organizacjami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWE.
10. GUS (2019). Nauka i Technika w 2017 r. Warszawa, Szczecin: Główny Urząd Statystyczny.
11. Li, W., Zhang, Y., Wei, Y. (2018). Management Capabilities and Corporate Environmental Performance: The Moderating Role of Top Management Team Faultlines. Science Journal of Business and Management, Vol. 6 No. 1, (22).
12. OECD (2015). Podręcznik Frascati 2015. Zalecenia dotyczące pozyskiwania i prezentowania danych z zakresu działalności badawczej i rozwojowej. Warszawa: GUS.
13. OECD (2015). Frascati Manual 2015: Guidelines for Collecting and Reporting Data on Research and Experimental Development. OECD. 2018 Statistics Poland for this Polish editio.
14. Salisu, Y., Abu Bakar, L. J. (2019). Technological Capability, Innovativeness and the Performance of Manufacturing Small and Medium Enterprises (SMEs) in Developing Economies of Africa. Journal of Business and Management, Vol. 21, No. 1, (58).
15. Strategia „Europa 2020” (2015). Ministerstwo Gospodarki. Warszawa http://www.mg.gov.pl/Bezpieczeństwo+gospodarcze/Strategia+Europa+2020 (dostęp z dnia 09.10.2015).
16. Wang, T., Chen, M. (2017). Perceiving Organisational Culture Influence on Knowledge Management Performance. Science Journal of Business and Management, Vol. 5 No. 3, (96).
17. Xie, Z., Hall, J., McCarthy, I. P., Skitmore, M., Shen L. (2016). Standardization efforts: The relationship between knowledge dimensions, search processes and innovation outcomes. Technovation, Vol. 48–49.
18. https://ec.eurostat/tgm/printTable. (dostęp z dnia 31.12.2018 r.).